|
ئهوهى دهبینرێت و ئهوهى نابینرێت |
|
 |
 |
نووسهر فرێدریک باستیا
|
|
له بوارى ئابوریدا، کردارێک، نهریتێک، عورفێک یان یاسایهک تهنها یهک دهرئهنجامى نابێت، بهڵکو زنجیرهیهک دهرئهنجامى لێدهکهوێتهوه. له نێو ئهو دهرئهنجامانهدا تهنها یهکهمیان خێرا و ڕاستهوخۆ ڕوودهدات. ئهمهیان هاوکات لهگهڵ هۆکارهکهدا دهردهکهوێت و دهبینرێت.
دهرئهنجامهکانى دیکه دواتر دهردهکهون. ئهو دهرئهنجامانه نابینرێن. خۆ ئهگهر توانیمان پێشبینى ڕوودانیان بکهین ئهوا دهبێت خۆمان به خۆشبهخت بزانین.
تهنها یهک جیاوازى له نێوان ئابوریناسى باش و ئابوریناسى خراپدا ههیه. ئابوریناسى خراپ خۆى له چوارچێوهى دهرئهنجامه بینراوهکهدا قهتیس دهکات وهلى ئابوریناسى باش دهرئهنجامه بینراوهکه و ئهو دهرئهنجامانهش که دهبێت پێشبینى بکرێن به ههند وهردهگرێت.
ئهمهش جیاوازیهکى ئێکجار گهورهیه چونکه زۆربهى جار یان ههمیشه وا دهکهوێتهوه که کاتێک دهرئهنجامه خێراکه پهسهندکراو دهبێت دهرئهنجامهکانى دواتر کارهسات ئامێز دهبن و به پێچهوانهشهوه. بهم شێوهیهش ئابوریناسى خراپ شوێن باشیهکى کهمى ههنوکهیى دهکهوێت که خراپییهکى بێ پایان به دواى خۆیدا دههێنێت، له کاتێکدا ئابوریناسى باش به خۆ خستنه نێو ڕیسکى خراپیهکى کهمى ههنوکهیى شوێن باشیهکى بێ پایان دهکهوێت.
بێگومان ههمان شت سهبارهت به تهندروستى و ئاکاریش ڕاسته. زۆر جار یهکهمین بهروبومى ههڵسوکهوتێکى تایبهت چهنده شیرین بێت هێندهش دواههمین بهروبومهکانى تاڵ دهبن وهکو: بهد ڕهوشتى* و تهمبهڵى و دهست بڵاوى. کاتێک مرۆڤێک دهکهوێته ژێر کاریگهریى ئهو دهرئهنجامهوه که دهبینرێت و هێشتا فێرنهبوه پێشبینى ئهو دهرئهنجامانه بکات کهنابینرێن ئهوا نهک تهنها بههۆى پاڵنهره سروشتیهکانى مرۆڤهوه بهڵکو به ئهنقهست و بێ پهروا دهخزێته نێو ههڵسوکهوتگهلێکى ناپهسهندهوه.
ئهمهش گهشهسهندنى پڕ له ئازارى مرۆڤـ ڕاڤه دهکات که ههر دهبێت ئهوها ڕووبدات. ئهو له نێو بێشکهکهیدا نهزانى ئابڵوقهى دهدات بۆیه کردارهکانى بهپێى دهرئهنجامه سهرهتاییهکانیان ڕێکدهخات چونکه ئهوانه تهنها کۆمهڵه دهرئهنجامێکن که ئهوى کۆرپه دهتوانێت بیان بینێت.
تهنها پاش زهمهنێکى دوور و درێژ دهتوانێت دهرئهنجامهکانى تر به ههند وهربگرێت. دوو مامۆستاى زۆر جیاواز ئهم وانهیهى دادهدهن: ئهزموون و پێشبینى. ئهزموون کاریگهرانه بهڵام دڕندانه فێرمان دهکات.
زانیاریمان لهسهر ههموو دهرئهنجامهکانى ههڵس و کهوتێک پێدهبهخشێت بهوهى که وامان لێدهکات ههستیان پێبکهین، چونکه دواجار به سوتاندنى خۆمان له فێربوونى ئهو ڕاستیهدا نوشوست ناهێنین که (ئاگر دهبێته هۆى سوتان). ئێستا پێم باشتره چهنده بکرێت ئهم مامۆستا توند و تیژه بگۆڕم به یهکێکى نهرم و نیانتر: پێشبینى.
لهبهر ئهم هۆیه، دهچمه نێو لێکۆڵینهوهى دهرئهنجامهکانى چهند دیاردهیهکى ئابووریهوه و تێیدا بهراوردێک دهکهم له نێوان ئهو دهرئهنجامانهى دهبینرێن لهگهڵ ئهوانهى که نابینرێن.
(1) پهنجهره شکاوهکه
ههرگیز ڕوویداوه بوبیته شایهتحاڵى توڕهیى ئهو دڵڕهقه، (جهیمس گود فیڵهو)1 * کاتێک کوڕه بێخێرهکهى شوشهى پهنجهرهیهک دهشکێنێت؟ ئهگهر له ئهوها دیمهنێکى بێوێنهدا ئاماده بوبیت، ئهوا بێگومان تێبینى ئهوهشت کردوه که شایهتحاڵهکانى ئهم ڕووداوه، تهنانهت ئهگهر ژمارهیان له سى کهسیش تێپهڕ بوبێت، ئهوا وهک ئهوهى که ڕێککهوتبن ههمووان ههمان دڵنهوایى خاوهنه بهدبهختهکهى دهکهن "نهگبهتى نیه لهلایهکهوه سودى کهسێکى تێدا نهبێت.
ئهم ڕووداوانه دهبنه هۆى بهردهوام بوونى پیشهسازى. ههموو کهسێک دهبێت نانێک پهیدا بکات تا بیخوات. ئهگهر هیچ کهس پهنجهرهیهک نهشکێنێت شوشه چییهکان چیان بهسهر دێت؟"
ئێستا داڕشتنى ئهم دڵنهواییه بیردۆزهیهکى تهواو لهخۆ دهگرێت که بیرۆکهیهکى چاکه (flagranta delicto). بیخهینه ڕوو. چونکه ئهم حاڵهته که زۆر سادهیه بهداخهوه دهقاودهق هاوشێوهیه لهگهڵ ئهو شتانهى که بوونهته بنچینهى زۆربهى دامهزراوه ئابوریهکانمان.
وا دابنێت که چاککردنهوهى پهنجهرهکه شهش فرهنکى تێدهچێت. ئهگهر مهبهستت ئهوهیه بڵێیت ڕووداوهکه بایى شهش فرهنک پیشهسازى ناوبراو هان دهدات، دهڵێم ڕاسته. ههرگیز ناڵێم وا نیه چونکه بۆچونهکهت ڕاسته.
شوشهچیهکه دێت، کارهکهى ئهنجام دهدات، شهش فرهنک وهردهگرێت و پیرۆزبایى له خۆى دهکات و له دڵى خۆشیدا دوعاى خێر بۆ ئهو منداڵه لاساره دهکات. ئهمه ئهوهیه که دهبینرێت. بهڵام ئهگهر لهم ڕێگهیهوه و ههر وهک زۆر جار ڕوو دهدات بگهینه ئهو دهرئهنجامهى که پهنجهره شکاندن ئیشێکى چاکه و یارمهتى پاره کۆکردنهوه دهدات و به شێوهیهکى گشتى دهبێته هۆى هاندانى پیشهسازى، ئهوا ناچار دهبم هاوار بکهم و بڵێم: ههرگیز وانیه! بیردۆزهکهت له بینراودا دهوهستێت و دهرئهنجامى نهبینراو بهههند وهرناگرێت.
ئهوه نابینرێت که لهبهر ئهوهى هاووڵاتییهکهمان شهش فرهنکى داوه به شتێک ئهوا ناتوانێت ئهو پارهیه بدات به شتێکى تر. ئهوه نابینرێت که ئهگهر شوشهى پهنجهرهى نهگۆڕیبایه ئهوا دهیتوانى بۆ نمونه پێڵاوه دڕاوهکانى بگۆڕێت یان دهیتوانى کتێبێک بۆ کتێبخانهکهى زیاد بکات. به کورتى دهیتوانى ئهو شهش فرهنکه بدات به شتێک که ئێستا نیهتى.
با ئهمجاره پیشهسازى به شێوهیهکى گشتى به ههند وهربگرین که پهنجهرهکه شکێنراوه ئهوا پیشهسازى شوشه به شهش فرهنک هاندهدرێت. ئهمه ئهوهیه که دهبینرێت. خۆ ئهگهر پهنجهرهکه نهشکێنرایه ئهوا پیشهسازى پێڵاو (یان پیشهسازیهکى تر) بایى شهش فرهنک هاندهدرا. ئهمه ئهوهیه نابینرێت.
ئێستا ئهگهر ئهوهى که نابینرێت به ههند وهربگرین لهبهر ئهوهى هۆکارێکى نێگهتیڤه و به ههمان شێوه ئهوهى که دهبینرێت لهبهر ئهوهى هۆکارێکى پۆزهتیڤه دهبێت له ئهنجامدا تێبگهین که شتێک نیه پێى بگوترێت: قازانجى پیشهسازى به گشتى یان خستنه کارى نیشتیمانى به گشتى، جا ئهگهر پهنجهره بشکێنرێت یان نهشکێنرێت.
ئێستا با بیر له (جهیمس گود فیڵهو) بکهینهوه.
له حاڵهتى ئهگهرى یهکهمدا، ئهوهى که پهنجهرهکه شکابێت، ئهو شهش فرهنک خهرج دهکات و ههر وهکو پێشتر خۆشحاڵ دهبێت به خاوهندارێتى یهک پهنجهره، نه زیاتر نه کهمتر.
کهچى له حاڵهتى ئهگهرى دووهمدا، که ڕووداوه که ڕوو نادات، ئهو شهش فرهنکه دهدات به جوتێک پێڵاوى نوێ و دهبێته خاوهنى جووتێک پێڵاوى نوێ و ههروهها پهنجهرهیهک.
ئێستا ئهگهر وا دابنێین که (جهیمس گودفیڵهو) بهشێکه له کۆمهڵگا، ئهوا دهبێت بگهینه ئهو ئهنجامهى که کۆمهڵگا به هۆى گرنگیدانى به کار و خاوهندارێتبیهکانى نرخى ئهو پهنجهره شکاوهى له دهستداوه.
لێرهوه و له ڕێگهى گشتگیر کردنهوه دهگهینه ئهم دهر ئهنجامه چاوهڕوان نهکراوه! "کۆمهڵگا نرخى شت گهلێک دهدۆڕێنێت که له خۆڕا تێکشکاون. " بهپێى ئهم دێڕه ژیرانهیهش، که پارێزگارانى بازرگانى نیشتیمانى دهتۆقێنێت "به شکاندن و وێرانکردن و به فیرۆدان پشتگیرى له کار و پیشهى نهتهوهیى ناکرێت. " یان لهوهش کورتتر "وێرانکردن قازانج بهخش نیه. "
( -Moniteur industriel)*2 بۆ ئهمه چى دهڵێت؟ یان موریدهکانى (م. دو. سهیت شامانز)*3ى بهڕێز که زۆر به وردى ئهو قازانجهى دهژمارد که پیشهسازى به دهستى دێنێت له ئهنجامى سوتانى پاریس به هۆى ئهو خانوانهى سهر له نوێ بینا دهکرانهوه؟
دهبێت بمبورێت که ژمێریاریبه ژیرانهکهى وهڕست دهکهم، به تایبهت پاش ئهوهى ڕۆحى ئهو ژمێریاریانه دزهى کردۆته نێو یاسادانانمهوه لێى دهپاڕێمهوه که سهرلهنوێ پێیاندا بچێتهوه و له دهفتهرى تۆمارهکهیدا و له پاڵ بینراوهکاندا نهبینراوهکانیش تۆماربکات.
له نێو ئهو دراما کورتهى پێشکهشم کرد خوێنهر دهبێت تێبینى ئهوهى کردبێت که کهسهکان تهنها دووان نین بهڵکو سیانن.
یهکهمیان جهیمس گود فیڵهو که بهکار بهره و به هۆى وێرانکاریهوه له خاوهندارێتى دوو شتهوه بۆته خاوهندارى یهک شت. دوهمیان که له کهسێتى شوشهچیدا دهردهکهوێت، بهرههمهێنهره، که ڕووداوهکه خزمهتى پیشهسازى یهکهى دهکات. سێ یهمیان دروستکهرى پێڵاوه (یان ههر پیشهوهرێکى تر) که لهبهر ههمان هۆ دواجار پیشهسازییهکهى زیانى پێ دهگات. ئهم کهسى سێیهمه که ههمیشه له تاریکیدایه و ههر خۆى دهبێته نوێنهرى ئهوهى که نابینرێت، و ڕهگهزێکى سهرهکى کێشهکهیه.
ههر ئهوه وامان لێدهکات تێبگهین چهنده بێ هودهیه که له وێرانکاریدا قازانج ببینین، ههر ئهویشه بهم زوانه فێرمان دهکات که به ههمان شێوه بێهودهیه که قازانج له سنوردارکردنى بازرگانیدا ببینین که دواجار جگه له نیمچه وێرانکردن هیچى تر نیه.
بهم شێوهیه ئهگهر بگهیته قوڵایى ههموو ئهو ئارگیومێنتانهى که خزمهتى پێوانهکاریهکانى سنوردارکهران دهکهن ئهوا تهنها چوارچێوهیهکى نوىَ دهبینیت بۆ کڵێشه باوهکه: شوشهچیان چیان بهسهردێت ئهگهر کهس ههرگیز پهنجهرهیهک نهشکێنێت؟
2. بواردن له ڕاژهى سهربازى (The Demobilization)
نهتهوه ههمان حاڵى تاکهکسی ههیه. کاتێک مرۆڤێک دهیهوێت تێرکردنێک به خۆى ببهخشێت، دهبێت بزانێت ئاخۆ ئهو تێرکردنه ئهوهنده دههێنێت که تێیدهچێت؟ بۆ نهتهوه ئاسایش مهزنترین بهخششه. ئهگهر بۆ بهدهستهێنانى ئاسایش سهدان ههزار پیاو بکرێنه سهرباز و سهدان ملیۆن فرهنک خهرج بکرێت، هیچم نیه بیڵێم. ئهوه خاوهندارێتیهکه که به نرخى قوربانیدان دهکڕدرێت.
کهواته با هیچ خراپ تێگهیشتنێک نهبێت سهبارهت بهو خاڵهى دهمهوێت ڕونى بکهمهوه لهوهى دهیڵێم لهسهر ئهم بابهته.
یاسادانهرێک پێشنیار دهکات که سهدان ههزار پیاو له ڕاژهى سهربازى ببوردرێن بهمهش سهدان ملیۆن فرهنک دهگهڕێتهوه بۆ باجدهران.
وا دابنێ که بهم شێوهیه وهڵامى دهدهینهوه "ئهم سهد ههزار پیاو و سهد ملیۆن فرهنکه ئێکجار پێویستن بۆ ئاسایشى نهتهوهییمان. ڕاسته ئهمه قوربانیه بهڵام بهبىَ ئهم قوربانیه ئۆپۆزسیۆنى ناوخۆ فهڕهنسا پارچه پارچه دهکات یان له دهرهوه دێن و داگیرى دهکهن."
هیچ تێبینیم لهسهرئهم ئارگومێنته نیه که دهشێت ڕاست بێت یان ههڵه بێت به پێى بارو دۆخهکه، ههرچهنده له ڕووى تیۆریهوه هیچ کوفر و ههرتهقهیهکى ئابورى تێدا نییه. کوفرهکه کاتێک دهستپێدهکات که قوربانیدانهکه خۆى وهک سود و ئهدگارێک بخرێته ڕوو چونکه قازانجى کهسێکى تایبهتى تێدایه.
ئێستا ئهگهرههڵه نهبم پێش ئهوهى نوسهرى پێشنیارهکه له سهکۆکه دابهزێت وتار بێژێک قوت دهبێتهوه و دهڵێت "سهدان ههزار پیاو له ڕاژه دهبوێرى! بیر له چى دهکهیتهوه؟ ئهوانه چیان بهسهر دێت؟ دواتربه چى دهژێن؟ بهوهى خۆیان پهیداى دهکهن؟ ئهى نازانیت بێکارى له سهرتاپاى وڵاتدا بڵاوه؟ که ههموو پۆست و پیشهکان زیاد له پێویست پڕ کراونهتهوه؟
دهتهوێت فڕێیان دهیته نێو بازاڕهوه تا پێشبڕکێ زیاد بێت و کرێى کار دابهزێت؟ له کاتێکدا که بهدهستهێنانى ژیانى نانهسکى بۆته ئهستهم، ئهمه خۆشبهختى نییه که حکومهت دهتوانێت نان بداته سهدان ههزار تاکهکهس؟
لهوهش زیاتر دهبێت بزانیت سوپا خواردنهوه و جل و بهرگ و چهک بهکار دهبات، بهمهش کار و پیشه له نێو کارگه و حامیهکاندا بڵاو دهکاتهوه، که هیچى کهمتر نیه له بهخششێکى خودایى و بۆ بهرههمهێنهکان دێته خوارهوه. ئهرێ دهتوانیت لهبهردهم بیرۆکهى کۆتایى هێنان بهم چالاکیه پیشهسازى یه مهزنهدا نهلهرزیت؟"
وهکو دهبینیت ئهم وتاره له قازانجى هێشتنهوهى سهدان ههزار سهرباز دهکهوێتهوه، نهک لهبهر پێویستى نهتهوه بهو خزمهتگوزاریانهى که سوپا پێشکهشى دهکات، بهڵکو لهبهر هۆکار گهلێکى ئابورى. تهنها ئهم جۆره بهههند وهرگرتنهیه که دهمهوێت به درۆى بخهمهوه.
سهدان ههزار پیاو که سهدان ههزار فرهنک دهکهون لهسهر باجدهران، خۆیان باش دهژین و دهشبنه هۆى دهستهبهر کردنى ژیانێکى ئهوتۆ بۆ بهرههم هێنهرهکانیان که سهدان ملیۆن فرهنک دهتوانێت دهستهبهرى بکات. ئهمه ئهوهیه که دهبینرێت.
بهڵام سهد ملیۆن فرهنک که له گیرفانى باجدهرانهوه دهردهچێت، ڕێگه له دهستهبهرکردنى ژیانى ئهم باجدهرانه و بهرههم هێنهرهکانیان دهگرێت بهڕێژهى سهد ملیۆن فرهنک: ئهمه ئهوهیه که نابینرێت. بژمێره. . . وێنا بکه و پێم بڵىَ ئهمه هیچ قازانجێکى زۆرینهى خهڵکى تێدایه؟
من له لایهن خۆمهوه پێت دهڵێم زیانهکه له کوێدایه و بۆ ئاسانکاریش له جیاتى باسکردن له سهر ههزار پیاو و سهد ملیۆن فرهنک باس له یهک پیاو و ههزار فرهنک دهکهین.
ئهوه ئێستا ئێمه له گوندى (ڕ) داین. سهربازان دهسوڕێنهوه و یهک پیاو به سهرباز دهگرن.
پیاوانى باج وهرگریش دهسوڕێنهوه و ههزار فرهنک کۆدهکهنهوه. پیاوهکه و بڕه پارهکهش دهدرێنه (مێتز) که بهرپرسه له ژیاندنى ئهو پیاوه بۆ ماوهى ساڵێک بىَ ئهوهى هیچ کارێک ئهنجام بدات.
لێرهدا ئهگهر به تهنها له (مێتز) بڕوانین، بهڵێ تۆ سهد جاریش ڕاست دهکهیت: پڕۆسهکه قازانج بهخشه. بهڵام ئهگهر سهیرێکى گوندى (ڕ) بکهیت ئهوکات حوکم دهدهیت و دهبینیت (ئهگهر کوێر نهبیت) که ئهم گونده کرێکارێک و ئهو ههزار فرهنکهیشى له دهست داوه که ئهو کرێکاره له ڕێگهى کارهکهیهوه پهیداى دهکات. ههروهها گوندهکه ئهو بازرگانهیشى له دهستداوه که کرێکارهکه له ڕێگهى خهرجکردنى ئهو ههزار فرهنکهوه دهکرا بیخوڵقێنێت.
له یهکهم ڕوانینهوه وا دهردهکهوێت که دهکرێت زیانهکه قهرهبوو بکرێتهوه. ئهوهى له گوندهکهدا ڕووى دا ئێستا له (مێتز) دا ڕوو دهدات و ئهمه ههموو مهسهلهکهیه. بهڵام زیانهکه ئالێرهدایه. له گوندهکهدا پیاوێک زهوى ههڵدهکهند و کارى دهکرد، کرێکار بوو. له (مێتز) دا ئهو پیاوه بهلاى ڕاست و بهلاى چهپدا وهردهگهڕێت، ئهو سهربازه. پارهى دراو و ئاڵوگۆڕ پێکردنى ههر ههمان بڕه له ههردوو بارهکهدا.
بهڵام له لایهکیان سێ سهد ڕۆژى پڕ له کارى به بهرههم ههبوو له لایهکى تر سێ سهد رۆژى پڕ له کارى بێ بهرههم ههیه، بێگومان ئهگهر وا دابنێین که زۆر جار بهشێک له سوپا پێویست نیه بۆ پاراستنى ئاسایشى گشتى.
ئێستاش بواردن له ڕاژهى سهربازى دێت. تۆ باس لهو سهد ههزار کرێکاره زیادهیه دهکهیت که پێشبڕکىَ بههێز دهکهن و کار دهکهنه سهر ڕێژهى کرێ. ئهمه ئهوهیه که تۆ دهی بینیت.
بهڵام ئهمهش ئهوهیه که تۆ ناى بینیت. نابینیت که ناردنه ماڵهوهى سهد ههزار سهرباز بۆ دهربازبوون نیه له خهرجکردنى سهد ملیۆن فرهنک بهڵکو بۆ گهڕاندنهوهى ئهو پارهیهیه بۆ باجدهران.
نازانیت ناردنى سهد ههزار کرێکار بۆ بازاڕ بهم شێوهیه، له ههمان کاتدا زیادکردنى سهد ملیۆن فرهنکه که له جیاتى کار کردنیان به دهستى دێنن. نازانیت که له ئهنجامدا ئهو پێوهرهى دهستهبهرکردنى کرێکاران زیاد دهکات به ههمان شێوه داواکاریش زیاد دهکات. لێرهوه دهردهکهوێت که بۆچونهکهت لهسهر نزمکردنهوهى کرێ سهراب ئاسایه.
نابنیت که له پێش بواردن و له دواى بواردنیش بهرامبهر به سهد ههزار پیاو سهد ملیۆن فرهنک ههیه و که ههموو جیاوازیهکه ئالێرهدایه: پێشتر وڵات سهد ملیۆن فرهنکى دهدا به سهد ههزار پیاو که هیچیان نهدهکرد بهڵام دواتر ههمان بڕى پارهیان پێدهدات بهرامبهر به کارکردنیان دواجار تۆ نابینیت کاتێک باجدهر پارهکهى دهدات، چ بیداته سهربازێک بهرامبهر به هیچ یان بیداته کرێکارێک بهرامبهر بهو کارهى دهیکات دهرئهنجامه دوورهکانى ئاڵوگۆڕى ئهم پارهیه له ههردوو بارهکهدا ههمان شته. جیاوازیهکه لێرهدایه: تهنها له بارى دوهمدا باجدهر شتێک وهردهگرێت، له بارى یهکهمدا هیچ وهرناگرێت. ئهنجام: نهبوونى هیچ سودێک بۆ نهتهوه.
ئهم سۆفیزمهى که من هێرشى دهکهمه سهر لهبهردهم تاقیکردنهوهى جێبهجێکردنى درێژکراوهدا خۆى ناگرێت، که سهنگى مهحهکه بۆ ههموو ڕێسا و بیرو باوهڕێکى تیۆرى. ئهگهر دواى به ههند وهرگرتنى ههموو شتێک، سوودى نهتهوهیى له زیادکردنى قهبارهى سوپادا ههبێت، کهواته بۆچى ههموو پیاوان له دانیشتوانى وڵات بانگ ناکرێن بۆ سهربازى.
(3) باجهکان:
ههرگیز له کهسێکت بیستوه بڵێت "باج باشترین وهبهرهێنانه باجهکان دڵۆپه شهونمى ژیانبهخشن. بڕوانه چهند خێزان دهژێنن، بزانه ناڕاستهوخۆ چى کاریگهریهکیان لهسهر پیشهسازى ههیه؟ بىَ سنورن، هێندهى ژیان خۆى بهرفراوانن."
بۆ بهرهو ڕوو بونهوهى ئهم ڕێبازه ناچارم ههمان بهدرۆ خستنهوهى پێشوو دوباره بکهمهوه. ئابووری سیاسی زۆر باش دهزانێت که ئارگیومێنتهکانى هێنده خۆش و دڵڤهکهر نین بۆ هیچ کهسێک که بڵێت: دوبارهکردنهوه چێژ بهخشه.
بۆیه به ههمان شێوهى باسیل (Basile)*4 ئابورى سیاسیش پهندهکهى به شێوهیهک ڕێک خستوه که خۆى کهڵکى لێوهربگرێت بۆیه به زارى خۆى به بڕواوه دهڵێت: دوباره کردنهوه فێرت دهکات.
ئهو قازانجهى کارمهندهکانى حکومهت به دهستى دێنن له وهرگرتنى موچهکانیان بریتیه لهوهى دهبینرێت. ههروهها ئهو قازانجهى دهستهبهرکهرانى مووچه به دهستى دێنن دهبینرێت. ئهمانه ڕوون و ئاشکرا لهبهر چاون.
بهڵام ئهو زیانهى باجدهران دهیانهوێت لێى ههڵبێن ئهوهیه که نابینرێت. ئهو مهترسیهى لهمه دهکهوێتهوه و توشى ئهو بازرگانانه دهبێت که شمهک بۆ ئهم باجدهرانه دهستهبهر دهکهن شتێکه تهنانهت کهوتۆته پشت نهبینراوهکانهوه. ههرچهنده دهبێت ئهمه زۆر زهق بکهوێته ڕوو، و له ڕووى تیۆریهوه دهرکى پێبکرێت.
کاتێک کارمهندێکى حکومهت له لایهن خۆیهوه سهد (سوس)*زیاتر خهرج، ئهمه ئهوه دهگهیهنێت که باجدهرێک له لایهن خۆیهوه سهد (سوس) کهمتر خهرج دهکات. خهرجکردنى کارمهنده حکومیهکه دهبینرێت، چونکه ڕووبداوه له کاتێکدا خهرجکردنى باجدهرهکه نابینرێت چونکه بهداخهوه: ڕێگهى پێنهدراوه بیکات.
تۆ نهتهوه به پارچه زهویهکى وشک و تینو دهشوبهێنێت و باجیش به بارانێکى ژیانبهخش. با وابێت. بهڵام خۆ دهبێت له خۆت بپرسیت ئهو بارانه له کوێوه دێت و به کورتى ئهوه باج نیه که شێى زهویهکه ههڵیدهمژێت و وشکى دهکاتهوه؟
لهوهش زیاتر دهبێت بپرسیت ئاخۆ ئهو ئاوه به نرخهى خاکهکه له بارانهوه وهریدهگرێت زیاتره لهوهى له ڕێگهى به ههڵم بوونهوه لهدهستى دهدات؟
ئهوهى گومانى تێدا نیه ئهوهیه که کاتێک (جهیمس گود فیڵهو) سهد (سوس) بۆ باج وهرگرهکه دهژمێرێت له بهرامبهردا هیچ وهرناگرێت. دواتر کاتێک ئهم کارمهندهى حکومهت (له خهرجکردنى پارهکهدا) دهیگهڕێنێتهوه بۆ جهیمس گود فیڵهو ئهوا له بهرامبهریدا گهنم یان کار وهردهگرێت. دوا ئهنجام بریتیه له لهدهستدانى پێنج فرهنک لهلایهن (جهیمس گود فیڵهو)هوه.
ئهوه ڕاسته که زۆر جار یان دهشێت ههمیشه ئهو کارمهنده حکومیه خزمهتگوزاریهکى هاوتاى ئهو پارهیه به (جهیمس گود فیڵهو) ببهخشێت. لهم بارهدا هیچ لایهکیان زیان ناکهن بهڵکو ئهوهى له ئارادایه تهنها ئاڵوگۆڕه. لهبهر ئهوه ئارگیومێنتهکهى من به هیچ کلۆجێک پهیوهندى به کارى به سودهوه نیه. من دهڵێم: ئهگهر دهتهوێت دامهزراوێکى حکومى دابمهزرێنیت ئهوا به سودى ئهو دامهزراوه بسهلمێنه.
پیشانى (جهیمس گود فیڵهو) ى بده ئهو خزمهتگوزاریهى پىَ دهدهیت شایهنى ئهو پارهیهیه که تێدهچێت. بهڵام بهدهر لهم خزمهتگوزاریه سهرهکى و پێویستانه و تهنها له پێناوى کردنهوهى نوسینگهیهکى نوێدا که قازانجهکهى تهنها بۆ ئهو بیرۆکراتهیه که له پێناویدا نوسینگهکه دامهزراوه و به قازانج بۆ خێزانهکهى و ئهوانه دهگهڕێتهوه که پێداویستیهکانى بۆ دهستهبهر دهکهن، تهنها لهم پێناوهدا بانگهشهى ئهوه مهکه که ئهو دامهزراوه هانى کار دۆزینهوه دهدات.
کاتێک (جهیمس گود فیڵهو) سهد (سوس) دهدات به کارمهندێکى حکومهت له پێناو خزمهتگوزاریهکى ڕاستهقینه و به سوددا، ئهمه تهواو هاوشێوهى ئهوهیه که سهد (سوس) بدات به پێڵاو دروستکهرێک کاتێک جوتێک پێڵاوى نوىَ دهکڕێت. ئهمه پرۆسهى وهرگرتن و بهخشینه.
ئهنجامهکهش بهرامبهر بوونى یهکسانه. بهڵام کاتێک (جهیمس گود فیڵهو) سهد (سوس) دهدات به کارمهندێکى حکومهت و له بهرامبهردا هیچ کارگوزاریهک وهرناگرێتویان وهرسیش دهکرێت، ئهوه زیاتر لهوه دهچێت ئهو پارهیهى دابێت به دزێک.
ئهوهش خزمهتى هیچ مهبهستێک ناکات ئهگهر بڵێیت کارمهندهکه ئهو سهد (سوس) ـه له قازانجى مهزنى پیشهسازى نهتهوهیى خهرج دهکات، چونکه گهر دزهکه بتوانێت ئهو بڕه پارهیه له ههر شتێکدا خهرج بکات ئهوا (جهیمس گود فیڵهو) دهیتوانى به ههمان شێوه (یان گونجاو تریش) پارهکه خهرج بکات ئهگهر ئهو مشهخۆره یاسایى یان زێده یاساییه نههاتایهته سهر ڕێگهى.
کهواته با خۆمان ڕابهێنین حوکمدانمان بهسهر شتهکاندا تهنها له ڕێگهى ئهوهوه نهبێت که دهبینرێت، بهڵکو زیاتر له ڕێگهى ئهوهوه بێت که نابینرێت.
ساڵى ڕابردو ئهندامى ئهنجومهنى دارایى بووم، چونکه ئهوکات ئهندامانى ئۆپۆزسیۆن له ئهنجومهندا هێشتا به شێوهیهکى نهخشه بۆ کێشراو دوور نهخرابونهوه. گوێمان له میستهر زێرس*5 (Theirs) بوو وتى "ههموو ژیانى خۆمم له دژایهتى کردنى پیاوانى پارتى یاساخوازان و پارتى ئیکلیروسیدا بهسهر برد بهڵام کاتێک بههۆى ڕوو به ڕوو بونهوهى مهترسى هاوبهشهوه کهوتینه گفتوگۆى هاوڕێیانه، دهرکهوت ئهوان ئهو دڕندانه نهبوون که من پێشبینیم دهکرد".
بهڵێ، دوژمنایهتى زێدهڕۆیى تێدا دهکرێت و ڕق و قین بههێز دهکرێن له نێوان ئهو پارتانهدا که تێکهڵ نابن، وئهگهر زۆرینه ڕێگهبدات به چهند ئهندامێکى کهمینه تا بچنه نێو بازنهى ئهنجومهنهکانهوه، پێدهچێت ههردوولا بگهنه ئهو ڕاستیهى که بیر و بۆچونهکانیان هێنده لێک دوور نین و دواجاریش نیازهکانیان هێنده دژ یهک و ناماقوڵ نین وهکو پێشبینى دهکرێت.
ههرچهند پێدهچێت ئهوه دوا بهشداریم بێت له ئهنجومهنى داراییدا. ههرکاتێک یهکێک له هاوکارهکانمان داواى چهسپاندنى موچهیهکى مام ناوهندى بکردایه بۆ سهرهک کۆمار و وهزیر و سهفیرهکان، بهم شێوهیه وهڵام دهدرایهوه "له پێناو خزمهتگوزارى گشتیدا چهند دامودهزگایهکى تایبهت ههن که پێویسته به بازنهیهکى پرشنگدار له شکۆ و ههیبهت دهور بدرێن، تا بهم شێوهیه خهڵکى لێ وهشاوهیان بۆ کێش بکهین ژمارهیهکى ئێکجار زۆر له خهڵکى بهدبهخت و بێدهرامهت ڕوو دهکهنه سهرهک کۆمار و ئهویش حاڵێکى خراپى دهبێت ئهگهر ههر کهسێک ڕووى تێکرد ناچار بێت دهست به ڕوویهوه بنێت. بڕێکى تایبهت له ڕازاندنهوهى سهرسامکهر بۆ ساڵۆنى وهزارهت و باڵوێزخانهکان بهشێکه لهو ئامێرهى که حکومهتى دامودهزگایى بهڕێوه دهبات. . . هتد. . . هتد."
ئهم جۆره ئارگیومێنته دژایهتى بکرێت یان نهکرێت، ئهوا گومانى تێدا نیه که پێویستیان به وردکارى و پێدا چونهوهى جدى ههیه و لهسهر بنهڕهتى بهرژهوهندى گشتى دامهزراون جا چ بهڕاست یان به ههڵه بخهمڵێنرێت. لێرهشدا من خۆم به ڕاستتر دهزانم له (Catos) کاتۆس که تهنها ڕۆحى بهرتهسکى ڕهزیلى و ئیرهیى دهیجوڵێنێت.
بهڵام لێرهدا ئهوهى دهبێته شۆکێکى گهوره بۆ ویژدانى ئهو ئابوریناسهى له ناخمدایه و ئهوهى وام لێدهکات لهبهردهم ناوبانگى ژیرانهى وڵاتهکهمدا شهرم بمگرێت و سور ببمهوه ئهو بهردهوامیهى ئهوانه لهسهر ئهم ئارگیومێنتانه (که ههرگیز وازى لێناهێنن و نابهزێن) سهبارهت بهم هیچ و پوچیه بێهودهیه (که ههمیشه به پهسهند کردنهوه قبوڵ دهکرێت) "بێجگه لهمهش کهشخهیى و خۆشگوزهرانیى بهرپرسه بهرزهکانى حکومهت دهبێته هۆى هاندانى هونهر و پیشهسازى و پهیداکردنى کار.
سهرۆکى وڵات و وهزیرهکان ناتوانن ئاههنگ و خوان ساز بکهن بهبێ ئهوهى ژیان بڕێژنه نێو دهمارهکانى جهستهى سیاسهتهوه. کهمکردنهوهى موچهکانیان واته سک ههڵگوشینى پیشهسازى له پاریس و له سهرانسهرى وڵاتدا."
بۆ خاترى خوا، ئهى پیاوانى خانهدان، لانى کهم ڕێز له ژمێریارى بگرن و پێش ئهنجومهنى نیشتیمانى فهرهنسا مهکهون له ترسى ئهوهى بىَ شهرمانه پشتگیریتان نهکات لهوهدا که کۆکردنهوهى چهند ژمارهیهک جارێک له سهرهوه بۆ خوارهوهوجارێکى تر له خوارهوه بۆ سهرهوه دوو ئهنجامى جیاواز دهدات به دهستهوه.
باشه وا دابنێ من کرێکارێک دهگرم ههتا چاڵێک له کێڵگهکهمدا ههڵکهنێت به بڕى سهد (سوس). ههر که دهگهمه ئهم ڕێککهوتنه، باج وهرگر دێت و سهد (سوس) ـهکهم لێ وهردهگرێت و دهيگهیهنێت به وهزیرى ناوخۆ. لێرهدا پهیماننامهکهم شکێنرا. بهڵام وهزیر جۆرێکى تر له خواردن بۆ سفرهى ئێوارهى زیاد دهکات.
لهسهر چ بنهمایهک دهوێریت جهخت لهوه بکهیتهوه که خهرجیى ئهم کارمهنده زیادهیهک دهخاته سهر پیشهسازیى نهتهوهیى؟ ئهى نابینیت ئهمه جگه له گواستنهوهیهکى سادهى بهکاربردن و کار هیچى تر نیه؟ وهزیرێکى ئهنجومهنى وهزیران دهست بڵاوانهتر مێزهکهى دهڕازێنێتهوه، ئهمه ڕاسته، بهڵام له ههمان کاتدا جوتیارێک ناتوانێت وهکو پێویست زهویهکهى وشک بکاتهوه، ئهمهش به ههمان شێوه ڕاسته.
خواردن دابینکهرێکى پاریسى سهد (سوس) ى دهست کهوتوه، من دان بهمهدا دهنێم. بهڵام تۆش دانبهوهدا بنێ که چاڵ ههڵکهنێکى لادێیى پێنج فرهنکى لهدهستداوه. تهنها شتێک که بگوترێت ئهوهیه که خواردنى کارمهندهکه و ڕهزامهندیى خواردن دابینکهرهکه ئهوانهن که دهبینرێن. کێڵگه به زۆنگاو بووهکه و چاڵ ههڵکهنه بێکارهکه ئهوانهن که نابینرێن.
ئاى خودایه: چهند ئهستهمه له ئابورى سیاسیدا بیسهلمێنێ که دوو لهگهڵ دوو دهکا چوار. کاتێکیش که دهیسهلمێنێ ، خهڵکى لێت دێنه هاوار "ئهوه هێنده ئاسان و ئاشکرایه که بێزارکهره. "دواتریش دهچن دهنگ دهدهن وهک ئهوهى تۆ ههرگیز شتێکت نهسهلماندبێت.
شانۆ و هونهره جوانهکان
ئایا پێویسته دهوڵهت له ڕووى داراییهوه پشتگیرى له هونهر بکات؟ بێگومان ئهم بابهته گهلێک شت لهخۆ دهگرێت له باشى و خراپى.
دهشێت کهسێک سیستهمى پشتگیرى دارایى لهلا پهسهند بێت و بڵێت هونهر ڕۆحى نهتهوه فراوان دهکات، بڵند ڕاى دهگرێت و جوانیهکى شاعیرانهى پێدهبهخشێت، له ههرا و هوریاى پاش داگیرکردن دهردههێنێت، ههستى جوانیهکى لهلا دهخوڵقێنێت. بهم شێوهیهش ڕهنگدانهوهیهکى باشى دهبێت لهسهر ههڵس وکهوت و دابونهریت و ئاکار و تهنانهت پیشهسازى نهتهوه.
دهشێت کهسێک بپرسێت مۆزێک له فرهنسادا چ حاڵێکى دهبوو بهبێ (پیهته ئیتالیهن-Theatre Italien) یان کۆنسێرڤاتوار (پهیمانگاى باڵاى مۆزیک). هونهرى شانۆ چ حاڵێکى دهبوو بهبێ شانۆى (فغانسێ-Theatre-Francaise) یان وێنهکێشان و پهیکهرسازى بهبێ ههڵمهتهکانى بهخشین و مۆزهخانهکانمان پێدهچێت کهسێک لهوهش دوورتر بڕوات و بپرسێت داخۆ بهبێ بهنێوهندى کردن و پشتگیرى دارایى هونهرهجوانهکان ئهو چێژه بێ وێنهیه گهشهى دهسهند که تایبهتمهندیهکى باڵاى کارى هونهرى فهڕهنسى یه و بهرههمهکانى به سهرانسهرى جیهاندا بڵاو دهکاتهوه. له ئامادهگى ئهم ئهنجامانهدا پێت وانیه ئهوه ئهوپهڕى بێههستى یه که ئهم ههڵسهنگاندنه میانڕهوه له سهرجهم هاوڵایان بشاریتهوه، که دواجار ههر ئهوهیه ئهو باڵابون و شکۆداریهى پێبهخشیون له چاوى ئهوروپیهکاندا؟
دهکرێت کهسێک ڕوو بهڕووى ئهم بۆچونانه (که نکوڵى له بههێزیان ناکرێت) و زۆر بۆچونى تریش بڵێتهوه که دهشێت به ڕواڵهت لهمانهش ماقوڵتر دهرکهون.
دهکرێت کهسێک لێرهدا بڵێت که مهسهلهى دادپهروهریى دابهشکاریانه دێته ئاراوه ئایا یاسادانهرێک مافى ههیه بگاته ئهوهى له کرێى دهست ڕهنگینێک بگرێتهوه تا برى قازانجى هونهرمهندێک بهرز بکاتهوه؟ م. دو. لامارتین*6 دهڵێت "ئهگهر پشتگیرى دارایى له شانۆ ڕابگریت، بهم ڕێهیهدا بڕۆیت له کوێدا دهوهستیت، ههر به ڕوانینێکى لۆژیکیانه ناگهیته ئهو حاڵهى واز له کۆلیژهکانى زانکۆ و پهیمانگا و مۆزهخانهکانیشت بێنیت؟"
دهکرێت له وهڵامدا کهسێک بڵێت "ئهگهر دهتهوێ پشتگیرى دارایى ههموو ئهوانه بکهیت ئهوه شتێکى چاک و به سوده، بهڵام گهر بهو ڕێگهیهدا بڕۆیت له کوێدا دهوهستیت؟ ههر به ڕوانینێکى لۆژیکانه ناگهیته ئهو حاڵهى لیستێکى مهدهنى دابمهزرێنیت بۆ کشتوکاڵ و پیشهسازى و بازرگانى و خۆشگوزهرانى و پهروهرده و فێرکردن؟ بهدهر لهوهش، ئایا هیچ گومان لهوهدا نیه که پشتگیرى دارایى له خزمهتى گهشه سهندنى هونهردایه؟
ئهمه پرسیارێکه که زۆر دورتره لهوهى وهڵام درابێتهوه. به چاوى خۆشمان دهبینین ئهو شانۆیانهى له گهشهسهندندان ئهوانهن که به داهاتهکانى خۆیان به ڕێوه دهچن. دواجار ئهگهر دوورتر بڕوانیت دهشێت تێبینى ئهوه بکهیت که پێداویستى و ئارهزوو یهک ئهوى دى بهرز دهکاتهوه و دهبنه هۆى فڕین و قوڵبونهوهى زیاتر و زیاتر له ههرێمه نوخبهویهکان-بهو ڕێژهیهى که سامان و گهنجینهى نهتهوهیى بوارى تێرکردنیان دهدهن.
دهبێت تێبینى ئهوهش بکهیت که نابێت حکومهت خۆى لهم پرۆسهیه ههڵبقورتێنێت چونکه ڕێژهى ههنوکهیى سامانى نهتهوه ههرچهند بێت ناتوانێت له ڕێگهى باجدهرانهوه پیشهسازیه باڵاکان بوروژێنێت بهبێ زیان گهیاندن به پیشهسازیه سهرهکیهکان. بهم شێوهیهش دهبێته هۆى گهڕاندنهوهى پێشکهوتنى سروشتیى شارستانیهت.
دهکرێت تێبینى ئهوهش بکهیت که ئهم جێگۆڕکێ پێکردنه دهستکردهى ویست و چێژ و کار و دانیشتوان گهلان دهخاته بارودۆخێکى نا ئارام و مهترسیدارهوه و بهبىَ بناغهیهکى بههێز وپتهو بهجێیان دههێڵێت.
ئهمانه ههندێکن لهو بیر و باوهڕانهى که بانگهشهى بۆ دهکرێت له لایهن دوژمنانى دهستێوهردانى حکومهت لهو شێوازهى هاوڵاتیان ههڵیدهبژێرن بۆ تێرکردنى پێداویستى و ئارهزوهکانیان و بهم شێوهش چالاکیهکانیان ئاڕاسته دهکات. دانبهوهدا دهنێم که من یهکێکم لهوانهى که لهو بڕوایهدان ههڵبژاردن و پاڵنهر پێویسته له خوارهوه سهرههڵبدات نهک له سهرهوه. له هاوڵاتیانهوه نهک له یاسادانهرهوه. لهو بڕوایهشدام گرتنى ڕێبازهکهى تر دهبێته هۆى لهناوبردنى سهربهستى و شکۆ و ههیبهتى مرۆڤـ.
بهڵام دهزانیت ئێستا ئابوریناسان (به ههڵێنجانێکى دوور له ههموو ڕاستى و دادێک) به چى تاوانبار کراون؟ کاتێک ئێمه له دژى پشتگیرى کردنى دارایى دهوهستین ڕاستهوخۆ تاوانبار دهکرێین به دژایهتى کردنى ئهو شتهى که پێشنیار کراوه ههتا له ڕووى داراییهوه پشتگیرى بکرێت و به دوژمنى ههموو جۆره چالاکیهک دادهنرێن چونکه دهمانهوێت ئهم چالاکیانه خۆبهخشانه بن و له نێو خودى خۆیاندا به دواى پاداشتى گونجاودا بگهڕێن.
بهم شێوهیه ئهگهر داوا بکهین که دهوڵهت (له ڕێگهى باجدانانهوه) دهست له کار و بارى ئایینى وهرنهدات ئهوا به بێ باوهڕ له قهڵهم دهدرێن. ئهگهر داوا بکهین که دهوڵهت (له ڕێگهى باجدانانهوه) دهست له پهروهرده و فێرکردن وهرنهدات ئهوا ئێمه ڕقمان له ڕۆشنگهرى دهبێتهوه. خۆ ئهگهر بڵێین نابێت دهوڵهت (له ڕێگهى باجدانانهوه) بههایهکى دهستکرد بۆ زهوى و چهند لقێکى پیشهسازى دابنێت ئهوا ئێمه دوژمنى سامان و کارین. ئهگهر بڵێین نابێت دهوڵهت پشتگیرى دارایى هونهرمهندان بکات ئهوا ئێمه بهربهرین و هونهر به بىَ سوود تێدهگهین.
من به ههموو تواناى خۆمهوه له دژى ئهم بۆچونانه ناڕهزایى دهردهبڕم. دوور لهو بیرۆکه بێهوده و دوور لهو ڕاستیهى که گوایه ئێمه خوازیارى پشت گوىَ خستنى ئایین و فێرکردن و سامان و کار و هونهرین، کاتێک داوا دهکهین له دهوڵهت که گهشه کردنى سهربهخۆى ههموو ئهم جۆرانهى چالاکى مرۆڤایهتى بپارێزین نهک له ڕێگهى باج و یهک لهسهر حسابى ئهوى تر. به پێچهوانهوه، ئێمه پێمان وایه که دهبێت ههموو ئهم هێزه گرنگانهى کۆمهڵگا به پاڵپشتى سهربهستى و به شێوهیهکى هارمۆنى گهشه بکهن و هیچمان نهبنه سهرچاوهى گیر و گرفت و خراپ بهکارهێنان و چهوساندنهوه و پاشا گهردانى.
نه یارانمان واى دهبینن گهر چالاکیهک له ڕووى داراییهوه پشتگیرى لىَ نهکرێت و ڕێک نهخرێت ئهوا ههڵدهوهشێنرێتهوه. به ڕاى ئێمه پێچهوانهى ئهمه ڕاسته. ئهوان بڕوایان به یاسا دانهرهکه ههیه، نهک به مرۆڤـ، ئێمهش به مرۆف نهک به یاسا دانهرهکه.
بهم شێوهیه م. دو. لامارتین دهڵێت "لهسهر بناغهى ئهم بنهمایه پێویسته ئهو پێشانگا گشتیانه ههلَبوهشێنینهوه که سامان و شهرهفمهندى بۆ ئهم وڵاته دههێنن. "
ئاوا وهڵامى م. دو. لامارتین دهدهمهوه: به بۆچونى تۆ: پشتگیرى نهکردنى ماددى واته ههڵ وهشاندنهوه، چونکه تۆ ڕاکانت لهسهر ئهو بناغهیه بنیات دهنێیت که هیچ شتێک بوونى نیه گهر به ویستى دهوڵهت نهبێت و دهگهیته ئهو دهرهنجامهى که هیچ شتێک به زیندویى نامێنێتهوه ئهگهر باج نهى ژێنێت.
بهڵام من ههمان ئهو نمونهیهت ڕوو به ڕوو دهکهمهوه که خۆت ههڵتبژاردبوووپێت ڕادهگهیهنم که مهزنترین و باڵا ترین پێشانگا که پشت به لیبراڵترین و جیهانیترین و تهنانهت (بهبێ زێدهڕۆیى) مرۆڤانهترین چهمک دهبهستێت ئهو پێشانگایه که ئێستا له لهندهن*7 سازدهکرێت. تهنها پێشانگایهک که هیچ حکومهتێک لوتى تێ ناژهنێت و هیچ باجێک پشتگیرى ناکات.
به گهڕانهوه بۆ هونهره جوانهکان، دهتوانین بانگهشه بۆ هۆکارى گرنگ و بهکێش بکهین له بهرژهوهندى یان له دژى سیستهمى پشتگیریى کردنى دارایى. خوێنهریش تێدهگات که (هاوتا لهگهڵ مهبهستى سهرهکى ئهم وتارهدا) پێویستیم بهوه نیه که لهسهر ئهم هۆکارانه بدوێم و له نێوانیاندا بڕیار بدهم.
بهڵام م. دو. لامارتین ئارگیومینتێکى خستۆته ڕوو که ناتوانم به بێدهنگى بهسهریدا تێپهڕم چونکه ڕاستهوخۆ دهکهوێته نێو چوارچێوهى دیاریکراوى ئهم لێکۆڵینهوه ئابوریهوه.
ئهو گوتویهتى:
مهسهلهى ئابورى له بوارى شانۆدا دهکرێت له یهک وشهدا کورت بکرێتهوه: دۆزینهوهى کار. سروشتى ئهم کار دۆزینهوهیه کهمێک گرنگه. جۆرێکه که به ههمان شێوهى جۆرهکانى تر به بهرههم و به پیته. وهکو خۆتان دهزانن شانۆکان له ڕێگهى کرێ بهخشینهوه پشتگیرى له لانى کهم ههشتا ههزار کرێکارى جۆراوجۆر دهکهن: بۆیهچى، پهیکهرتاش، کارمهندى دیکۆر، دیزاینهرى جل و بهرگ و ئهندازیارى بیناسازى و . . . . هتد. که ژیان و پیشهسازیى زۆرێک له ناوچهکانى ئهم پایتهخته پێک دههێنن و دهبێت مافى ئهوهیان ههبێت که داواى هاوسۆزى ئێوه بکهن! هاوسۆزى ئێوه؟ دواى وهرگێڕان: پشتگیرى دارایى ئێوه.
لهوهش زیاتر:
چێژبهخشینهکانى پاریس دهبنه هۆى دۆزینهوهى کار و دهستهبهرکردنى شمهکى بهکاربهران بۆ ناوچهکانى دهوروبهر. ناز و نیعمهتى دهوڵهمهندهکان دهبێته کرێ و نانى ڕۆژانهى دووسهد ههزار کرێکارى جۆراوجۆر که له سهرانسهرى وڵاتدا لهسهر پیشهسازى ئاڵۆزى شانۆکان دهژین و ژیان و پێداویستى خێزان و منداڵهکانیان له ڕێگهى ئهم چێژبهخشینه باڵایهوه دهستهبهر دهکهن که له ههمان کاتدا ناوبانگ بۆ فهرهنساش دههێنێت. تۆ ئهو شهش ههزار فرهنکه دهبهخشیته ئهوان.
[زۆرباشه! زۆرباشه! چهپڵهى زیاتر]
منیش لهلایهن خۆمهوه ناچارم بڵێم: زۆر خراپه! زۆرخراپه!وقورسایى ئهم بڕیاردانهشم دهگهڕێتهوه بۆ ئهم ئارگیومێنته ئابورى یهى که ئێستا له نێوانماندایه.
بهڵێ زۆر خراپه. . . . بهلایهنى کهمهوه به شێوهیهکى ڕێژهیى بۆ کرێکارانى نێو ئهو شانۆیانهى که شهست ههزار فرهنکى ناوبراوى پێدهدرێت. لهگهڵیدا چهند سهرهپارچهیهکیش لێره و لهوێ ون دهبێت. تهنانهت گهر به وردى له مهسهلهکه بڕوانیت دهبینیت که خواردنه چهورهکه بهلایهکى دیکهدا دهڕوات. کرێکارهکانیش خۆشبهخت دهبن ئهگهر چهند پارچه نانێکیان بۆ بمێنێتهوه! وهلێ لهو باوهڕهدام که سهرجهم ئهو پارهیهى لهژێر ناوى پشتگیرى داراییدا دێت ڕوو دهکاته بۆیهچى و دیزاینهرى دیکۆر و جل و بهرگ و کوافێر. . . هتد. ئهمه ئهوهیه که دهبینرێت.
بهڵام ئهو پارهیه له کوێوه دێت؟ ئهمه ڕووى ئهودیوى پارهکهیه که هێندهى ڕووى ئهمدیوى گرنگه ببینرێت، سهرچاوهى ئهم 60. 000 فرهنکه چیه؟
وئـهو پـارهـیه ڕووى له کوێ دهکرد ئهگهر پێـش وهخت دهنگى ئـهو یاسـادانهره ئـاڕاسـتهى (ڕوو دو ڕیـڤوۆلى -rue de Rivoli) نهکردایه و لهوێشهوه ئاڕاستهى (ڕوو دو گرێنێل-rue de Grenelle) نهکرایه؟*8 ئهمه ئهوهیه که نابینرێت.
بێگومان هیچ کهسێک ناوێرێت ئهوه بڵێت که ئهم دهنگى یاسا دانهره بۆته هۆى ههڵهێنانى ئهو بڕه پارهیه له نێو سندوقى نهێنیهوه و که ئهمه زیادهیهکى پوخته لهسهر سامانى نهتهوهیى و که بهبێ ئهو دهنگه پهرجو ئاسایه ئهم شهست ههوار فرهنکه به نادیارى و دهستلێنهدراوى دهمایهوه. دهبێت دان بهوهدا بنێت که زۆرینه تهنها دهتوانێت بڕیار لهسهر ئهوه بدات که ئهم بڕه پارهیه لهلایهک بگێڕێتهوه ههتا بدرێت به لایهکى تر و دهبێت ئاڕاستهیهکى نوێى ههبێت دواى ئهوهى له پێکدادانێکدا یهکهم ئاڕاستهى دهگۆڕێت.
که بارو دۆخهکه ئاوابێت، ئاشکرایه ئهو باجدهرهى که باجى یهک فرهنکى لێ وهردهگیرێت، چیدى تواناى مامهڵه کردنى بهو فرهنکهوه نامێنێت. ئاشکرایه که له تێرکردنێکى یهک فرهنک بایى بێبهش دهکرێت و ههروهها ئهو کرێکارهى (ههرکهسێک بێت) که دهکرا ئهو تێرکردنهى بۆ دهستهبهر بکات، له کرێى یهک فرهنک بێبهش دهکرێت.
کهواته با چیدى خۆمان نهدهینه دهست ئهو وههمه مناڵانهیهى که گوایا دهنگدانى 16 ى ئایار گرنگى دهبێت له دۆزینهوهى کار و یارمهتى خۆشگوزهرانى نهتهوهیى دهدات. ئهمه تهنها دهبێته هۆى گواستنهوهى موڵکدارێتى له کهسێکهوه بۆ کهسێکى تر و بێجگه لهم گواستنهوهیه هیچى تر نیه.
ئایا دهگوترێت که ئهو دهنگه قوربانى به جۆرێکى تایبهت له تێرکردن و جۆرێکى تایبهت له کار دهدات له پێناو کۆمهڵێک تێرکردن و کارى تردا که گرنگتر و ئهخلاقى تر و ژیرانه ترن؟ئهمه زهمینهیهکه دهکرێت لهسهرى بجهنگێم. دهکرێت بڵێم: به وهرگرتنى شهست ههزار فرهنک له باجدهران تۆ کرێى جوتیار و چاڵ ههڵکهن و دارتاش و ئاسنگهر کهم دهکهیتهوه و به ههمان ڕێژه کرێى گۆرانى بێژ و کوافێر و ئهندازیارى دیکۆر و دیزاینهرى جل و بهرگ زیاد دهکهیت. هیچ شتێک نیه بیسهلمێنێت کهگروپى دوهم له گروپى یهکهم گرنگترن. م. دو. لامارتین ئهم ڕایه ناسهلمێنێت.
ئهو خۆى دهڵێت کارى شانۆکان به ههمان شێوهى کارهکانى تر به بهرههمه و له هیچ کارێکى تر گرنگتر نیه. که ئهمهش هێشتا جێگاى مشت و مڕه، چونکه باشترین بهڵگه لهسهر ئهوهى که کارى شانۆیى به ههمان شێوهى کارهکانى تر به بهرههم نیه ئهوهیه که ئهمانهى دوایى بانگهێشت دهکرێن بۆ پشتگیریکردنى دارایى له کارى شانۆیى.
بهڵام بابهتى ئێستام بهراورد نیه له نێوان بههاى جهوههریى و گرنگیى کار و پیشه جیاوازهکاندا. لێرهوه تهنها دهمهوێت ئهوه نیشان بدهم که ئهگهر م. دو. لامارتین و ئهوانهى چهپڵهیان بۆ ئارگیومێنتهکهى لێدهدا ئهو کرێیانه دهبینن که دابینکهرانى پێداویستى ئهکتهرهکان به دهستى دێنن، ئهوا دهبێت له لایهکى تریشهوه ئهو دهستکهوته لهدهست چوانهش ببینن که دابینکهرانى پێداویستى باجدهران له دهستیان داوه.
خۆ ئهگهر ئهمه نهبینن ئهوا دهرگاى گاڵته پێکردن لهسهر خۆیان دهکهنهوه بهوهى که ئاڵ و گۆڕى خاوهندارێتى له کهسێکهوه بۆ کهسێکى تر به قازانج تێدهگهن. خۆ ئهگهر بۆچونهکهیان لۆژیکى بوایه دهبوو داواى پشتگیریى دارایى بێ سنور بکهن چونکه ئهوهى بۆ فرهنکێک و شهست ههزار فرهنک ڕاسته (له بارودۆخێکى هاو شێوهدا) بۆیهک ملیار فرهنکیش به ههمان شێوه ڕاسته.
بهڕێزینه، که ئێوه باس له (بهسودیى) باجهکان دهکهن دهبێت لهم بۆچونانهتاندا پشت به چهند بنهمایهک ببهستن نهک بهم جهخت کردنهوهیه که جێگهى شیوهن و لاواندنهوهیه "خهرجى گشتى چینى کارکهر به زیندویى دههێڵێتهوه. "بهمه دهکهونه ههڵهیهکهوه ڕاستیهک دهشارێتهوه که زانینى گرنگه: ئهو ڕاستیهى که: خهرجى گشتى ههمیشه جێگرى خهرجى تایبهتیه. له ئهنجامدا ئهم بۆچونه دهشێت ببێته هۆى پشتگیریکردنى کرێکارێک له جیاتى یهکێکى تر بهڵام هیچ سودێکى چینى کرێکارى تێدا نیه به شێوهیهکى گشتى. ئارگیومێنتهکهت مۆدێرنه بهڵام تهواو بێهودهیه چونکه بیرکردنهوهکه ههڵهیه.
کارى گشتى:
هیچ شتێک لهوه سروشتیتر نیه که نهتهوهیهک (له دواى دڵنیابون لهوهى که ههر پڕۆژهیهکى مهزنى نوێ به قازانج دهگهڕێتهوه بۆ کۆمهڵگا) دهست بکات به جێبهجێکردنى ئهوها پڕۆژهیهک و له ڕێگهى کۆکردنهوهى پاره له هاوڵاتیانهوه پشتگیریى دارایى بکرێت. بهڵام دان بهوهدا دهنێم که بهیهکجارى ئارامم نامێنێت کاتێک بۆ پشتگیریکردنى ئهوها بڕیارێک بانگهشه بۆ ئهم ههڵه ئابوریه دهکرێت "لهگهڵ ئهوهشدا، ئهمه ڕێگهیهکه بۆ دۆزینهوهى کار بۆ کرێکاران. "
حکومهت ڕێگایهک دهکاتهوه، شهقامێک چاک دهکات، تۆکهندێک ههڵدهکهنێت و بهم پڕۆژانه کار دهداته چهند کرێکارێک، ئهمه ئهوهیه که دهبینرێت. بهڵام له ههمان کاتدا چهندین کرێکارى تر له کارکردن بێبهش دهکات ئهمه ئهوهیه که نابینرێت.
وا دابنێ ڕێگایهک بنیات دهنرێت. ڕۆژانه ههزار کرێکار بهیانیان دێن و ئێواران پاش ئهوهى کرێکانیان وهردهگرن دهگهڕێنهوه ماڵهوه. ئهمه هیچ گومانى تێدا نیه. ئهگهر کردنهوهى ئهم ڕێگهیه ڕێگهى پێنهدرایه و پڕۆژهکه بڕیارى خهرجکردنى بۆ نهدرایه، ئهم خهڵکه چاکه نه ئهم کارهیان دهدۆزیهوه و نه کرىَ یان وهردهگرت، ئهوهش دیسان گومانى تێدا نیه.
بهڵام ئایا ئهمه ههموو شتێکه؟ ئهگهر به شێوهیهکى گشتى له مهسهلهکه بڕوانین کردارهکه هیچى تر ناگرێتهوه؟ ئایا کاتێک بهڕێز دوپین*9 ئهم وشانه وهکو خوانى خوایى له زارى دهبارێت "ئهنجومهن بڕیارى دا . . . . "پهرجو ئاسا چهند ملیۆن فرهنکێک بهسهر تریفهى مانگهوه دێت و دهڕژێته نێو قاسهکانى بهڕێزان فاوڵد*10 و بینۆ*11؟ ئایا بۆ ئهوهى پرۆسهکه ئهنجام بدرێت، نابێت دهوڵهت کۆکردنهوهى پاره و تێچونى ڕێک بخات؟ نابێت باجگرهکانى بنێرێته نێو خهڵک و باجدهرانیش ناچار ببن هاوبهشى خۆیان بکهن؟
ئينجا له دوو ڕووهوه لهم بابهته بکۆڵهرهوه. کاتێک تێبینى ئهوه دهکهیت که دهوڵهت چى لهو چهند ملیۆن فرهنکه دهکات که دهنگى لهسهر دراوه ئهوهش فهرامۆش مهکه که باجدهران چیان لهو چهند ملیۆن فرهنکه دهکرد (که ئێستا ناتوانن بیکهن). ئێستا دهبینیت که ههر پڕۆژهیهکى نوێ دراوێکه و دوو ڕووى ههیه. دیوێکیان وێنهى کرێکارێکى سهرقاڵى تێدایه لهگهڵ ئهم نوسراوهدا: ئهوهى که دهبینرێت، دیوهکهى تر وێنهى کرێکارێکى بێکار و ئهم نوسراوه: ئهوهى که نابینرێت.
ئهم سۆفیزمهى لهم وتارهدا هێرشى دهکهمه سهر زۆر مهترسیدارتره کاتێک بهسهر کارى گشتیدا بچهسپێنرێت چونکه ئهوکات پاساو بۆ پڕۆژهگهلێک دههێنێتهوه که بهوپهڕى کاڵفامیهوه دهستبڵاویى تێدا دهکرێت. ئهگهر هێڵێکى ئاسن یان پردێک سودێکى ڕاستهقینهى ههبێت ئهوا ئهم ڕاستیه بهسه بۆ بهرگریکردن له ههریهکێک لهو پڕۆژانه. بهڵام کاتێک کهسێک ناتوانێت بهم شێوهیه بهرگرى له پڕۆژهیهک بکات، چى دهکات؟ ناچار دهبێت پهنا بهرێته به ئهم دروشمه بێمانایه "دهبێت کار بۆ کرێکاران بدۆزینهوه."
بهم پێیه دهکرێت بڕیار لهسهر بنیادنانى ڕیزه خانوهکانى شامپ-دو-ماغس12*بدرێت و دواتریش بڕیارى ڕوخاندنیان بدرێت. دهڵێن ناپلیۆنى مهزن که بڕیارى ههڵکهندنى چاڵ و دواتر پڕکردنهوهى دهدا پێى وابوو کارى خێرخوازى دهکات. ئهویش دهیگوت "ئهنجامهکه ههر شتێک بێت گرنگ نیه. گرنگ ئهوهیه ببینن که سامان له نێو چینى کارکهردا بڵاو دهبێتهوه. "
تا کورتتر و ڕونتر بابهتهکه ههڵبسهنگێنین با پاره وهلاوه بنێین که ههمیشه وههمێکمان بۆ دهخوڵقێنێت و ناهێلێت ئاشکرا ڕاستیهکان ببینین. کاتێک داوا له سهرجهم هاوڵاتیان دهکرێت که هاوکارى بکهن-له شێوهى پارهدا- له پڕۆژهیهکى ئهوا له ڕاستیدا داوایان لێدهکرێت که به هاوکارى جهستهیى ڕاستهقینه بهشدارى بکهن، چونکه ههر یهکێکیان بهو کارهى دهیکات ئهو بڕه پارهیه بهدهست دێنێت کهدهبێته باج لهسهرى.
ئێستا ئهگهر بێین و ههموو هاوڵاتیان کۆبکهینهوه و ناچاریان بکهین که
خزمهتگوزاریهکانیان پێشکهش بکهن بۆ به ئهنجام گهیاندنى پڕۆژهیهک که سودى گشت لایهکى تێدا بێت ئهوا ئهمه به کارێکى گونجاو دادهنرێت و به ئهنجامى کارهکه خۆى پاداشتیان دهدرێتهوه. بهڵام ئهگهر بێت و پاش کۆکردنهوهى ئهم خهڵکه ناچار بکرێن به دروست کردنى چهند ڕێگایهک که کهسیان بهسهردا تێنهپهڕێت یان دروستکردنى چهند کۆشکێک که کهسى تێدا نهژێت و ههمووى به بیانوى دۆزینهوهى کار بۆیان، ئهمهیان زۆر بێهوده دهردهکهوێت و ههقى خۆیانه بڵێن: ئێمه کارى لهم جۆره ناکهین و پێمان باشتره کار بۆ خۆمان بکهین.
کاتێک هاوڵاتیان به پاره هاوبهشى دهکهن (نهک به کار) هیچ له ئهنجامه گشتیهکان ناگۆڕێت. بهڵام جیاوازییهکه لێرهدایه: ئهگهر به کار هاوبهشى بکرێت ئهوا زیانهکه ههموو لایهک دهگرێتهوه بهڵام گهر به پاره هاوبهشى بکرێت لهم بارهدا ئهوانهى که دهوڵهت سهرقاڵى کردون له بهشه زیانهکهى خۆیان ههڵدێن و دهبنه هۆى زیاد بوونى بهشه زیانى هاوڵاتیهکانى خۆیان.
بڕگهیهک له دهستوردا ههیه که دهڵێت:
"کۆمهڵگا یاریدهدهرى گهشهسهندنى کاره و هانى دهدات، به دامهزراندنى کارى گشتیى گونجاو بۆ خستنه کارى دهستى کار ئهمهش له ڕێگهى دامهزراو و بهش و ئهنجومهنى شارهوانیهکانهوه."
وهکو گرتنهبهرى ڕێوشوێنێکى کاتى و له کاتى قهیراندا یان له زستانێکى توند و تیژدا ئهم بهشدارى کردنهى باجدهران دهشێت کاریگهرى باشى ههبێت و ههمان ڕۆڵى بیمه دهبینێت. ئهمهش نه ژمارهى کار زیاد دهکات و نه تێکڕایى کرێ بهرز دهکاتهوه وهلێ تهنها کار و کرێ له کاتى ئاسایى دهگرێتهوه و له کاتى تهنگانهدا به زیانهوه دابهشیان دهکات.
بهڵام وهکو ڕێ و شوێنێکى ههمیشهیى گشتى نهخشه بۆ کێشراو، بێجگه له فێڵێکى وێرانکهر و دژوارى و دژ یهکێک هیچى تر نیه و دواجار بریتى یه له نمایشێکى مهزن بۆ کارێکى بچوک و ئهمهش ئهوهیه که دهبینرێتوئهو بڕه کاره زۆرهش دهشارێتهوه که خۆى بۆته ڕێگر لهبهردهم ئهنجامدانیدا و ئهوهش ئهوهیه که نابینرێت.
(6) دهڵاڵ
کۆمهڵگا بریتى یه له تێکڕایى ئهو خزمهتگوزاریانهى که مرۆڤـ یهک بۆ ئهوى دیکهى ئهنجام دهدات جا چ به ناچار کردن یان خۆبهخشانه بێت. واته خزمهتگوزارى گشتى و خزمهتگوزارى تایبهتى یهکهمیان (که به یاسا ڕێک دهخرێت و دهچهسپێنرێت و ههمیشه به ئاسانى گۆڕانکاریى تێدا ناکرێت ئهگهر پێویست بکات) دهشێت (به سود بونى) بۆ ماوهیهکى زیاتر درێژ بکاتهوه ههر لهژێر ناوى خزمهتگوزارى گشتى تهنانهت کاتێک که واى لێ دێت بێجگه له جاڕسکهرى گشتى هیچى تر نابێت.
دوهمیان دهکهوێته مهیدانى خۆبهخشیهوه واته بهرپرسیارێتیهکى تاکه کهسیانهى ههیه. لێرهدا ههرکهسێک ئهوه دهبهخشێت و وهرى دهگرێت که دهیخوازێت یان که له توانایدایه و ئهمهش پاش ڕێککهوتن. پێشبینى دهکرێت ئهم جۆره له خزمهتگوزارى ههمیشه خاوهن سودێکى راستهقینه بێت و ئهم بههایهش کاتێک وهردهگرێت که لهگهڵ جۆرى یهکهمدا بهراورد دهکرێت.
ههر بۆیه جۆرى یهکهم هێنده بێجوڵهیه له کاتێدا جۆرى دووهم پابهندى یاساى گهشهسهندن دهبێت. له کاتێکدا ئهو گهشه سهندنهى به زێده ڕۆییهوه دهخرێته پاڵ خزمهتگوزاریى گشتى (لهگهڵ ئهو ههموو وزهیهى له ئهنجامیدا له دهست دهدرێن و به ئاڕاستهى خوڵقاندنى مشهخۆریهکى کارهساتئامێز له نێو کۆمهڵگادا دهڕوات، جێگهى سهر سوڕمانه که زۆرێک له قوتابخانه مۆدێرنهکانى بیرى ئابورى ئهم تایبهتمهندێتیه دهدهنه پاڵ خزمهتگوزاریى خۆبهخشانهى تایبهت و دهیانهوێت ئهو کاره گرنگانهى له ڕێگهى پیشه جۆر به جۆرهکانهوه ئهنجام دراون بگهڕێننهوه بۆ خزمهتگوزاریى گشتى.
ئهم قوتابخانانه هێرشێکى توند و تیژ دهکهنه سهر ئهوانهى پێیان دهڵێن دهڵاڵ و خوازیارى نههێشتنى یهکجارى سهرمایهداران و بهرپرسانى بانک و مامهڵهکهرانى بازاڕى بازرگانى و بازرگانانن و بهوه تاوانباریان دهکهن که خۆیان دهخزێننه نێوان بهرههم هێن و بهکاربهر و ههردوولایان دهڕوتێننهوه بهبێ ئهوه هیچ شتێکى به بههایان پىَ ببهخشن. یان زیاتر چاکسازیکهران دهیانهوێت کارى دهڵاڵ بدهنه دهوڵهت چونکه دهستبهردار بوونى ئهم کاره مهحاڵه.
لێرهشدا سۆفینزمى سۆسیالیستهکان لهو خاڵهدا دهردهکهوێت که به ئاشکرا ئهوه دهخهنه ڕوو که به دهڵاڵ دهدرێت بهرامبهر بهو خزمهتگوزاریهى پێشکهشى دهکهن بهڵام بهوه پهردهپۆشى دهکهن که دهکرێت به حکومهت بدرێت. جارێکى تر دهکهوینهوه ململانێى نێوان ئهوهى سهرنجى چاو ڕادهکێشرێت و ئهوهى تهنها عهقڵ درکى پێدهکات، ململانێى نێوان ئهوهى دهبینرێت و ئهوهى نابینرێت.
به تایبهت له ساڵى 1847 دا بوو، له کاتى برسێتیهکهدا13* که قوتابخانه سۆسیالیستهکان له بهجهماوهریکردنى تیۆره کارهساتئامێزهکهیاندا سهرکهوتن. ئهوان باش دهیانزانى که تهنانهت بىَ ماناترین پڕوپاگهندهش ههمیشه چانسى سهرکهوتنى ههیه لهگهڵ مرۆڤگهلێکدا که به دهست برسێتیهوه دهناڵێنن.
دواتریش به یارمهتى وشهگهلێکى سهدا ئامێز: چهوساندنهوهى مرۆڤـ لهلایهن مرۆڤهوه، مامهڵهى بازرگانى له نێو برسێتیدا قۆرخ کردن، خۆیان ئاماده دهکهن بۆ ڕهشکردنهوهى ناوى بازرگانى و ههموو قازانجێکى ئهم کاره پهردهپۆش دهکهن.
ئهوان دهیان گوت "بۆچى کارى هێنانى خواردهمهنى له وڵاته یهکگرتوهکان و کریمهوه بدرێته دهست بازرگانهکان؟ بۆچى دهوڵهت، بهشهکان و شارهوانیهکان خزمهتێکى دهستهبهرکردن ڕێک ناخهن و کۆگاى گهوره دانامهزرێنن بۆ پاراستنى شمهک؟ ئهوکات دهتوانن به نرخى پوخته ههموو شتێک بفرۆشن و خهڵکى ههژاریش له دانى ئهو بهخششه دهحهوێنهوه که ناچارن بیدهنه بازرگانى سهربهست، واته بازرگانیى خۆپهرست و تاکگهرا وپڕ له پاشاگهردانى."
ئهو بهخششهى خهڵکى دهیدهنه بازرگانى، ئهوهیه که دهبینرێت. ئهو بهخششهى دهبێت خهڵکى بیدهنه دهوڵهت و بریکارهکانى له سایهى سیستهمى سۆسیالیستدا ئهوهیه که نابینرێت.
ئهوهى پێى دهوترێت بهخشش و خهڵکى دهبێت بیدهنه بازرگانى چیه؟ ئهمهیه: دوو مرۆڤـ ههریهک خزمهتگوزاریهکى تایبهت بۆ ئهوى دیکه ئهنجام دهدات بهو پهڕى سهربهستى و لهژێر فشارى پێشبڕکێدا و بهو نرخهى له دواى سهودا و مامهڵه لهسهرى ڕێککهوتون.
کاتێک گهدهیهک له پاریس برسى بێت و ئهو گهنمهى که تێرى دهکات له ئۆدیسه بێت، برسێتى یهکه کۆتایى نایهت ههتاوهکو گهنمهکه نهگاته گهده برسیهکه. بۆ به ئهنجام گهیاندنى ئهم کاره سێ ڕێگه ههیه: برسیهکان خۆیان بڕۆن و گهنمهکه بدۆزنهوه یان متمانه بدهنه دهست ئهوانهى لهم جۆره بازرگانیهدا قاڵن یان خۆیان دووچارى باجدانێکى تایبهت بکهنهوه و کارهکه بۆ کارمهنده حکومیهکان بهجێبهێڵن.
1- لهم سى میتۆدهدا کامیان قازانج بهخشترینیانه؟
له ههر ئان و زهمانێکدا، لهههر وڵاتێکدا، چهنده خهڵکهکهى سهربهست و چاوکراوه و خاوهن ئهزمون بوبن، هێنده زیاتر خۆبهخشانه میتۆدى دووهمیان ههڵبژاردوه.
منیش دان بهوهادا دهنێم که تهنها ئهمه بهسه بۆ ئهوهى ئهو میتۆده پهسهند بکهن. عهقڵم ناتوانێت بڕوا بهوه بهێنێت که زۆرینهى خهڵک خۆیان فریودهدن له خاڵێکدا که هێنده له نزیکهوه پهیوهندیداره به ژیانیانهوه. لهگهڵ ئهوهشدا با له مهسهلهکه بکۆڵینهوه.
ئاشکرایه که شتێکى نهشیاوه سى و شهش ملیۆن هاوڵاتى ڕوو بکهنه ئۆدیسه بۆ بهدهست هێنانى ئهو گهنمهى پێویستیان پێیهتى. کهواته یهکهمیان بێهودهیه. بهکاربهران ناتواننن خۆیان بهو ئهرکه ههستن، ناچار دهبن ڕوو له دهڵاڵ بکهن، جا چ کارمهندى حکومى بێت یان بازرگان.
لهگهڵ ئهوهشدا دهبێت تێبینى ئهوه بکهین که ڕێگهى یهکهم سروشتى ترینیان دهبێت چونکه به شێوهیهکى بنهڕهتى بهدهست هێنانى گهنم بهرپرسیارێتى کهسى برسى خۆیهتى. ئهمه ئهرکێکه که پهیوهندى به خۆیهوه ههیه بهم خزمهت گوزاریه قهرزدارى خۆیهتى. ئهگهر کهسێکى دیکه (ههرکهسێک بێت) ئهم ئهرکه بخاته سهر شانى خۆى و ئهم خزمهتگوزاریهى بۆ جێ |
