new book
وته‌ی هه‌فته
ئه‌وه‌ى ده‌بینرێت و ئه‌وه‌ى نابینرێت
 
نووسه‌ر فرێدریک باستیا

 


له‌ بوارى ئابوریدا، کردارێک، نه‌ریتێک، عورفێک یان یاسایه‌ک ته‌نها یه‌ک ده‌رئه‌نجامى نابێت، ‏به‌ڵکو ‏زنجیره‌یه‌ک ‏ده‌رئه‌نجامى لێده‌که‌وێته‌وه‌. له‌ نێو ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌دا ته‌نها یه‌که‌میان خێرا و ‏ڕاسته‌وخۆ ڕووده‌دات. ‏ئه‌مه‌یان هاوکات ‏له‌گه‌ڵ هۆکاره‌که‌دا ده‌رده‌که‌وێت و ده‌بینرێت. ‏

ده‌رئه‌نجامه‌کانى دیکه‌ دواتر ده‌رده‌که‌ون. ئه‌و ‏ده‌رئه‌نجامانه‌ نابینرێن. خۆ ‏ئه‌گه‌ر توانیمان پێشبینى ‏ڕوودانیان بکه‌ین ئه‌وا ده‌بێت خۆمان به‌ خۆشبه‌خت بزانین. ‏

ته‌نها یه‌ک جیاوازى له‌ نێوان ئابوریناسى باش و ئابوریناسى خراپدا هه‌یه‌. ئابوریناسى خراپ خۆى ‏له‌ ‏چوارچێوه‌ى ‏ده‌رئه‌نجامه‌ بینراوه‌که‌دا قه‌تیس ده‌کات وه‌لى ئابوریناسى باش ده‌رئه‌نجامه‌ بینراوه‌که‌ ‏و ئه‌و ‏ده‌رئه‌نجامانه‌ش که‌ ده‌بێت ‏پێشبینى بکرێن به‌ هه‌ند وه‌رده‌گرێت. ‏

ئه‌مه‌ش جیاوازیه‌کى ئێکجار گه‌وره‌یه‌ چونکه‌ زۆربه‌ى جار یان هه‌میشه‌ وا ده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ کاتێک ‏ده‌رئه‌نجامه‌ ‏خێراکه‌ ‏په‌سه‌ندکراو ده‌بێت ده‌رئه‌نجامه‌کانى دواتر کاره‌سات ئامێز ده‌بن و به‌ ‏پێچه‌وانه‌شه‌وه‌. ‏‎ ‎به‌م شێوه‌یه‌ش ‏ئابوریناسى خراپ ‏شوێن باشیه‌کى که‌مى هه‌نوکه‌یى ده‌که‌وێت که‌ ‏خراپییه‌کى بێ پایان به‌ دواى خۆیدا ده‌هێنێت، له‌ ‏کاتێکدا ئابوریناسى باش ‏به‌ خۆ خستنه‌ نێو ڕیسکى ‏خراپیه‌کى که‌مى هه‌نوکه‌یى شوێن باشیه‌کى بێ پایان ده‌که‌وێت.

بێگومان هه‌مان شت سه‌باره‌ت به‌ ته‌ندروستى و ئاکاریش ڕاسته‌. زۆر جار یه‌که‌مین به‌روبومى ‏‏هه‌ڵسوکه‌وتێکى تایبه‌ت ‏چه‌نده‌ شیرین بێت هێنده‌ش دواهه‌مین به‌روبومه‌کانى تاڵ ده‌بن وه‌کو: به‌د ‏ڕه‌وشتى* و ‏ته‌مبه‌ڵى و ده‌ست بڵاوى. کاتێک ‏مرۆڤێک ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ریى ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌وه‌ ‏که‌ ده‌بینرێت و هێشتا ‏فێرنه‌بوه‌ پێشبینى ئه‌و ده‌رئه‌نجامانه‌ بکات ‏که‌نابینرێن ئه‌وا نه‌ک ته‌نها به‌هۆى ‏پاڵنه‌ره‌ سروشتیه‌کانى مرۆڤه‌وه‌ به‌ڵکو ‏به‌ ئه‌نقه‌ست و بێ په‌روا ده‌خزێته‌ نێو ‏هه‌ڵسوکه‌وتگه‌لێکى ‏ناپه‌سه‌نده‌وه‌.‏

ئه‌مه‌ش گه‌شه‌سه‌ندنى پڕ له‌ ئازارى مرۆڤـ ڕاڤه‌ ده‌کات که‌ هه‌ر ده‌بێت ئه‌وها ڕووبدات. ئه‌و له‌ نێو ‏بێشکه‌که‌یدا ‏نه‌زانى ‏ئابڵوقه‌ى ده‌دات بۆیه‌ کرداره‌کانى به‌پێى ده‌رئه‌نجامه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانیان ‏ڕێکده‌خات چونکه‌ ئه‌وانه‌ ته‌نها کۆمه‌ڵه‌ ‏‏ده‌رئه‌نجامێکن که‌ ئه‌وى کۆرپه‌ ده‌توانێت بیان بینێت.

ته‌نها ‏پاش زه‌مه‌نێکى دوور و درێژ ده‌توانێت ده‌رئه‌نجامه‌کانى ‏تر به‌ ‏هه‌ند وه‌ربگرێت. دوو مامۆستاى ‏زۆر جیاواز ئه‌م وانه‌یه‌ى داده‌ده‌ن: ئه‌زموون و پێشبینى. ئه‌زموون ‏کاریگه‌رانه‌ به‌ڵام دڕندانه‌ ‏‏فێرمان ده‌کات.‏

زانیاریمان له‌سه‌ر هه‌موو ده‌رئه‌نجامه‌کانى هه‌ڵس و که‌وتێک پێده‌به‌خشێت ‏به‌وه‌ى که‌ وامان ‏لێده‌کات ‏هه‌ستیان پێبکه‌ین، چونکه‌ دواجار به‌ سوتاندنى خۆمان له‌ فێربوونى ئه‌و ڕاستیه‌دا ‏‏نوشوست ناهێنین که‌ (ئاگر ده‌بێته‌ هۆى ‏سوتان). ئێستا پێم باشتره‌ چه‌نده‌ بکرێت ئه‌م مامۆستا توند ‏و تیژه‌ بگۆڕم به‌ ‏یه‌کێکى نه‌رم و نیانتر: پێشبینى.‏

له‌به‌ر ئه‌م ‏هۆیه‌، ده‌چمه‌ نێو لێکۆڵینه‌وه‌ى ده‌رئه‌نجامه‌کانى چه‌ند دیارده‌یه‌کى ‏ئابووریه‌وه‌ و تێیدا ‏به‌راوردێک ده‌که‌م له‌ نێوان ئه‌و ‏ده‌رئه‌نجامانه‌ى ده‌بینرێن له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ى که‌ نابینرێن.

‏ (1) په‌نجه‌ره‌ شکاوه‌که‌‏ ‏

‏ هه‌رگیز ڕوویداوه‌ بوبیته‌ شایه‌تحاڵى توڕه‌یى ئه‌و دڵڕه‌قه‌، (جه‌یمس گود فیڵه‌و)1 * کاتێک کوڕه‌ ‏بێخێره‌که‌ى ‏شوشه‌ى ‏په‌نجه‌ره‌یه‌ک ده‌شکێنێت؟ ئه‌گه‌ر له‌ ئه‌وها دیمه‌نێکى بێوێنه‌دا ئاماده‌ بوبیت، ‏ئه‌وا بێگومان تێبینى ئه‌وه‌شت ‏کردوه‌ که‌ ‏شایه‌تحاڵه‌کانى ئه‌م ڕووداوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ژماره‌یان له‌ ‏سى که‌سیش تێپه‌ڕ بوبێت، ئه‌وا وه‌ک ئه‌وه‌ى ‏که‌ ڕێککه‌وتبن ‏هه‌مووان هه‌مان دڵنه‌وایى خاوه‌نه‌ ‏به‌دبه‌خته‌که‌ى ده‌که‌ن "نه‌گبه‌تى نیه‌ له‌لایه‌که‌وه‌ سودى که‌سێکى تێدا ‏نه‌بێت.

 ئه‌م ‏ڕووداوانه‌ ده‌بنه‌ ‏هۆى به‌رده‌وام بوونى پیشه‌سازى. هه‌موو که‌سێک ده‌بێت نانێک په‌یدا بکات تا ‏بیخوات. ئه‌گه‌ر هیچ ‏که‌س ‏په‌نجه‌ره‌یه‌ک نه‌شکێنێت شوشه‌ چییه‌کان چیان به‌سه‌ر دێت؟"‏

‏ ئێستا داڕشتنى ئه‌م دڵنه‌واییه‌ بیردۆزه‌یه‌کى ته‌واو له‌خۆ ده‌گرێت که‌ بیرۆکه‌یه‌کى چاکه‌ ‏‏(‏flagranta delicto‏). ‏‏بیخه‌ینه‌ ڕوو. چونکه‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ که‌ زۆر ساده‌یه‌ به‌داخه‌وه‌ ده‌قاوده‌ق ‏هاوشێوه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شتانه‌ى که‌ بوونه‌ته‌ ‏بنچینه‌ى ‏زۆربه‌ى دامه‌زراوه‌ ئابوریه‌کانمان. ‏
‏ ‏
وا دابنێت که‌ چاککردنه‌وه‌ى په‌نجه‌ره‌که‌ شه‌ش فره‌نکى تێده‌چێت. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت ئه‌وه‌یه‌ بڵێیت ‏ڕووداوه‌که‌ بایى ‏شه‌ش ‏فره‌نک پیشه‌سازى ناوبراو هان ده‌دات، ده‌ڵێم ڕاسته‌. هه‌رگیز ناڵێم وا نیه‌ ‏چونکه‌ بۆچونه‌که‌ت ڕاسته‌.

‏شوشه‌چیه‌که‌ دێت، ‏کاره‌که‌ى ئه‌نجام ده‌دات، شه‌ش فره‌نک وه‌رده‌گرێت ‏و پیرۆزبایى له‌ خۆى ده‌کات و له‌ دڵى ‏خۆشیدا دوعاى خێر بۆ ئه‌و منداڵه‌ ‏لاساره‌ ده‌کات. ئه‌مه‌ ‏ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌م ڕێگه‌یه‌وه‌ و هه‌ر ‏وه‌ک زۆر جار ڕوو ده‌دات بگه‌ینه‌ ئه‌و ‏‏ده‌رئه‌نجامه‌ى که‌ په‌نجه‌ره‌ شکاندن ئیشێکى چاکه‌ و یارمه‌تى پاره‌ کۆکردنه‌وه‌ ‏ده‌دات و به‌ ‏شێوه‌یه‌کى گشتى ده‌بێته‌ هۆى ‏هاندانى پیشه‌سازى، ئه‌وا ناچار ده‌بم هاوار بکه‌م و بڵێم: هه‌رگیز ‏وانیه‌! ‏بیردۆزه‌که‌ت له‌ بینراودا ده‌وه‌ستێت و ‏ده‌رئه‌نجامى نه‌بینراو به‌هه‌ند وه‌رناگرێت.

ئه‌وه‌ نابینرێت که‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هاووڵاتییه‌که‌مان شه‌ش فره‌نکى داوه‌ به‌ شتێک ئه‌وا ناتوانێت ئه‌و ‏پاره‌یه‌ بدات به‌ ‏‏شتێکى تر. ئه‌وه‌ نابینرێت که‌ ئه‌گه‌ر شوشه‌ى په‌نجه‌ره‌ى نه‌گۆڕیبایه‌ ئه‌وا ده‌یتوانى ‏بۆ نمونه‌ پێڵاوه‌ دڕاوه‌کانى ‏بگۆڕێت یان ‏ده‌یتوانى کتێبێک بۆ کتێبخانه‌که‌ى زیاد بکات. به‌ کورتى ‏ده‌یتوانى ئه‌و شه‌ش فره‌نکه‌ بدات به‌ شتێک که‌ ‏ئێستا نیه‌تى.‏

با ئه‌مجاره‌ پیشه‌سازى به‌ شێوه‌یه‌کى گشتى به‌ هه‌ند وه‌ربگرین که‌ په‌نجه‌ره‌که‌ شکێنراوه‌ ئه‌وا ‏پیشه‌سازى شوشه‌ به‌ ‏شه‌ش ‏فره‌نک هانده‌درێت. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێت. خۆ ئه‌گه‌ر په‌نجه‌ره‌که‌ نه‌شکێنرایه‌ ئه‌وا پیشه‌سازى پێڵاو (یان پیشه‌سازیه‌کى تر) بایى شه‌ش ‏فره‌نک هانده‌درا. ‏ئه‌مه‌ ‏ئه‌وه‌یه‌ نابینرێت.‏

ئێستا ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ى که‌ نابینرێت به‌ هه‌ند وه‌ربگرین له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هۆکارێکى نێگه‌تیڤه‌ و به‌ هه‌مان ‏شێوه‌ ئه‌وه‌ى ‏که‌ ‏ده‌بینرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ى هۆکارێکى پۆزه‌تیڤه‌ ده‌بێت له‌ ئه‌نجامدا تێبگه‌ین که‌ شتێک ‏نیه‌ پێى بگوترێت: قازانجى ‏‏پیشه‌سازى به‌ گشتى یان خستنه‌ کارى نیشتیمانى به‌ گشتى، جا ئه‌گه‌ر ‏په‌نجه‌ره‌ بشکێنرێت یان نه‌شکێنرێت.‏
‏ ‏
‏ ئێستا با بیر له‌ (جه‌یمس گود فیڵه‌و) بکه‌ینه‌وه‌.‏

‏ له‌ حاڵه‌تى ئه‌گه‌رى یه‌که‌مدا، ئه‌وه‌ى که‌ په‌نجه‌ره‌که‌ شکابێت، ئه‌و شه‌ش فره‌نک خه‌رج ده‌کات و ‏هه‌ر وه‌کو پێشتر ‏خۆشحاڵ ‏ده‌بێت به‌ خاوه‌ندارێتى یه‌ک په‌نجه‌ره‌، نه‌ زیاتر نه‌ که‌متر.‏
که‌چى له‌ حاڵه‌تى ئه‌گه‌رى دووه‌مدا، که‌ ڕووداوه‌ که‌ ڕوو نادات، ئه‌و شه‌ش فره‌نکه‌ ده‌دات به‌ ‏جوتێک پێڵاوى ‏نوێ و ‏ده‌بێته‌ خاوه‌نى جووتێک پێڵاوى نوێ و هه‌روه‌ها په‌نجه‌ره‌یه‌ک. ‏

ئێستا ئه‌گه‌ر وا دابنێین که‌ (جه‌یمس گودفیڵه‌و) به‌شێکه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا، ئه‌وا ده‌بێت بگه‌ینه‌ ئه‌و ‏ئه‌نجامه‌ى که‌ کۆمه‌ڵگا ‏به‌ ‏هۆى گرنگیدانى به‌ کار و خاوه‌ندارێتبیه‌کانى نرخى ئه‌و په‌نجه‌ره‌ ‏شکاوه‌ى له‌ ده‌ستداوه‌. ‏

‏ لێره‌وه‌ و له‌ ڕێگه‌ى گشتگیر کردنه‌وه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌م ده‌ر ئه‌نجامه‌ چاوه‌ڕوان نه‌کراوه‌! "کۆمه‌ڵگا ‏نرخى شت گه‌لێک ‏ده‌دۆڕێنێت ‏که‌ له‌ خۆڕا تێکشکاون. " به‌پێى ئه‌م دێڕه‌ ژیرانه‌یه‌ش، که‌ ‏پارێزگارانى بازرگانى نیشتیمانى ده‌تۆقێنێت ‏‏"به‌ شکاندن و ‏وێرانکردن و به‌ فیرۆدان پشتگیرى له‌ ‏کار و پیشه‌ى نه‌ته‌وه‌یى ناکرێت. " یان له‌وه‌ش کورتتر ‏‏"وێرانکردن قازانج به‌خش ‏نیه‌. "‏ ‏

‏( -‏Moniteur industriel‏)‏‎*2‎‏ بۆ ئه‌مه‌ چى ده‌ڵێت؟ یان موریده‌کانى (م. دو. سه‌یت ‏شامانز)‏‎*3‎ى به‌ڕێز که‌ زۆر ‏به‌ وردى ‏ئه‌و قازانجه‌ى ده‌ژمارد که‌ پیشه‌سازى به‌ ده‌ستى دێنێت له‌ ‏ئه‌نجامى سوتانى پاریس به‌ هۆى ئه‌و خانوانه‌ى ‏سه‌ر له‌ نوێ بینا ‏ده‌کرانه‌وه‌؟

‏ ده‌بێت بمبورێت که‌ ژمێریاریبه‌ ژیرانه‌که‌ى وه‌ڕست ده‌که‌م، به‌ تایبه‌ت پاش ئه‌وه‌ى ڕۆحى ئه‌و ‏ژمێریاریانه‌ دزه‌ى ‏کردۆته‌ ‏نێو یاسادانانمه‌وه‌ لێى ده‌پاڕێمه‌وه‌ که‌ سه‌رله‌نوێ پێیاندا بچێته‌وه‌ و له‌ ‏ده‌فته‌رى تۆماره‌که‌یدا و له‌ پاڵ ‏بینراوه‌کاندا ‏نه‌بینراوه‌کانیش تۆماربکات.

له‌ نێو ئه‌و دراما کورته‌ى پێشکه‌شم کرد خوێنه‌ر ده‌بێت تێبینى ئه‌وه‌ى کردبێت که‌ که‌سه‌کان ته‌نها ‏دووان نین ‏به‌ڵکو ‏سیانن.‏

یه‌که‌میان جه‌یمس گود فیڵه‌و که‌ به‌کار به‌ره‌ و به‌ هۆى وێرانکاریه‌وه‌ له‌ خاوه‌ندارێتى دوو شته‌وه‌ ‏بۆته‌ خاوه‌ندارى ‏یه‌ک شت. ‏دوه‌میان که‌ له‌ که‌سێتى شوشه‌چیدا ده‌رده‌که‌وێت، به‌رهه‌مهێنه‌ره‌، که‌ ‏ڕووداوه‌که‌ خزمه‌تى پیشه‌سازى ‏یه‌که‌ى ده‌کات. سێ ‏یه‌میان دروستکه‌رى پێڵاوه‌ (یان هه‌ر ‏پیشه‌وه‌رێکى تر) که‌ له‌به‌ر هه‌مان هۆ دواجار ‏پیشه‌سازییه‌که‌ى زیانى پێ ده‌گات. ئه‌م ‏که‌سى سێیه‌مه‌ ‏که‌ هه‌میشه‌ له‌ تاریکیدایه‌ و هه‌ر خۆى ده‌بێته‌ نوێنه‌رى ئه‌وه‌ى ‏که‌ نابینرێت، و ڕه‌گه‌زێکى سه‌ره‌کى ‏‏کێشه‌که‌یه‌.

هه‌ر ئه‌وه‌ وامان لێده‌کات تێبگه‌ین چه‌نده‌ بێ هوده‌یه‌ که‌ له‌ ‏وێرانکاریدا قازانج ببینین، هه‌ر ئه‌ویشه‌ ‏به‌م ‏زوانه‌ فێرمان ده‌کات که‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ بێهوده‌یه‌ که‌ قازانج له‌ ‏سنوردارکردنى بازرگانیدا ‏ببینین که‌ دواجار جگه‌ له‌ نیمچه‌ ‏وێرانکردن هیچى تر نیه‌.‏

به‌م شێوه‌یه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌یته‌ قوڵایى هه‌موو ئه‌و ئارگیومێنتانه‌ى که‌ خزمه‌تى پێوانه‌کاریه‌کانى ‏سنوردارکه‌ران ده‌که‌ن ‏ئه‌وا ‏ته‌نها چوارچێوه‌یه‌کى نوىَ ده‌بینیت بۆ کڵێشه‌ باوه‌که‌: شوشه‌چیان چیان ‏به‌سه‌ردێت ئه‌گه‌ر که‌س هه‌رگیز ‏په‌نجه‌ره‌یه‌ک ‏نه‌شکێنێت؟

‏2. بواردن له‌ ڕاژه‌ى سه‌ربازى (‏The Demobilization‏)‏

 نه‌ته‌وه‌ هه‌مان حاڵى تاکه‌کسی هه‌یه‌. ‏‎ ‎کاتێک مرۆڤێک ده‌یه‌وێت تێرکردنێک به‌ خۆى ببه‌خشێت، ‏‎ ‎‎ده‌بێت بزانێت ‏ئاخۆ ‏ئه‌و تێرکردنه‌ ئه‌وه‌نده‌ ده‌هێنێت که‌ تێیده‌چێت؟ بۆ نه‌ته‌وه‌ ئاسایش مه‌زنترین ‏به‌خششه‌. ئه‌گه‌ر بۆ به‌ده‌ستهێنانى ‏ئاسایش ‏سه‌دان هه‌زار پیاو بکرێنه‌ سه‌رباز و سه‌دان ملیۆن ‏فره‌نک خه‌رج بکرێت، هیچم نیه‌ بیڵێم. ئه‌وه‌ ‏خاوه‌ندارێتیه‌که‌ که‌ به‌ ‏نرخى قوربانیدان ده‌کڕدرێت.‏

که‌واته‌ با هیچ خراپ تێگه‌یشتنێک نه‌بێت سه‌باره‌ت به‌و خاڵه‌ى ده‌مه‌وێت ڕونى بکه‌مه‌وه‌ له‌وه‌ى ‏ده‌یڵێم له‌سه‌ر ‏ئه‌م ‏بابه‌ته‌.

یاسادانه‌رێک پێشنیار ده‌کات که‌ سه‌دان هه‌زار پیاو له‌ ڕاژه‌ى سه‌ربازى ببوردرێن به‌مه‌ش سه‌دان ‏ملیۆن ‏فره‌نک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ‏بۆ باجده‌ران.

وا دابنێ که‌ به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامى ده‌ده‌ینه‌وه‌ "ئه‌م سه‌د هه‌زار پیاو و سه‌د ملیۆن فره‌نکه‌ ئێکجار ‏پێویستن بۆ ‏ئاسایشى ‏نه‌ته‌وه‌ییمان. ڕاسته‌ ئه‌مه‌ قوربانیه‌ به‌ڵام به‌بىَ ئه‌م قوربانیه‌ ئۆپۆزسیۆنى ‏ناوخۆ فه‌ڕه‌نسا پارچه‌ پارچه‌ ‏ده‌کات یان له‌ ‏ده‌ره‌وه‌ دێن و داگیرى ده‌که‌ن."

هیچ تێبینیم له‌سه‌رئه‌م ئارگومێنته‌ نیه‌ که‌ ده‌شێت ڕاست بێت یان هه‌ڵه‌ بێت به‌ پێى بارو دۆخه‌که‌، ‏هه‌رچه‌نده‌ له‌ ڕووى ‏‏تیۆریه‌وه‌ هیچ کوفر و هه‌رته‌قه‌یه‌کى ئابورى تێدا نییه‌. کوفره‌که‌ کاتێک ‏ده‌ستپێده‌کات که‌ قوربانیدانه‌که‌ خۆى وه‌ک ‏سود و ‏ئه‌دگارێک بخرێته‌ ڕوو چونکه‌ قازانجى که‌سێکى ‏تایبه‌تى تێدایه‌.‏

ئێستا ئه‌گه‌رهه‌ڵه‌ نه‌بم پێش ئه‌وه‌ى نوسه‌رى پێشنیاره‌که‌ له‌ سه‌کۆکه‌ دابه‌زێت وتار بێژێک قوت ‏ده‌بێته‌وه‌ و ‏ده‌ڵێت ‏‏"سه‌دان هه‌زار پیاو له‌ ڕاژه‌ ده‌بوێرى! بیر له‌ چى ده‌که‌یته‌وه‌؟ ئه‌وانه‌ چیان ‏به‌سه‌ر دێت؟ دواتربه‌ چى ده‌ژێن؟ ‏به‌وه‌ى خۆیان ‏په‌یداى ده‌که‌ن؟ ئه‌ى نازانیت بێکارى له‌ سه‌رتاپاى ‏وڵاتدا بڵاوه‌؟ که‌ هه‌موو پۆست و پیشه‌کان زیاد له‌ ‏پێویست پڕ ‏کراونه‌ته‌وه‌؟

ده‌ته‌وێت فڕێیان ده‌یته‌ ‏نێو بازاڕه‌وه‌ تا پێشبڕکێ زیاد بێت و کرێى کار دابه‌زێت؟ له‌ کاتێکدا ‏که‌ به‌ده‌ستهێنانى ‏ژیانى ‏نانه‌سکى بۆته‌ ئه‌سته‌م، ئه‌مه‌ خۆشبه‌ختى نییه‌ که‌ حکومه‌ت ده‌توانێت نان بداته‌ سه‌دان هه‌زار ‏‏تاکه‌که‌س؟

له‌وه‌ش ‏زیاتر ده‌بێت بزانیت سوپا خواردنه‌وه‌ و جل و به‌رگ و چه‌ک به‌کار ده‌بات، به‌مه‌ش کار و ‏پیشه‌ ‏له‌ نێو کارگه‌ و حامیه‌کاندا ‏بڵاو ده‌کاته‌وه‌، که‌ هیچى که‌متر نیه‌ له‌ به‌خششێکى خودایى و بۆ ‏به‌رهه‌مهێنه‌کان دێته‌ ‏خواره‌وه‌. ئه‌رێ ده‌توانیت له‌به‌رده‌م ‏بیرۆکه‌ى کۆتایى هێنان به‌م چالاکیه‌ ‏پیشه‌سازى یه‌ مه‌زنه‌دا نه‌له‌رزیت؟"‏

وه‌کو ده‌بینیت ئه‌م وتاره‌ له‌ قازانجى هێشتنه‌وه‌ى سه‌دان هه‌زار سه‌رباز ده‌که‌وێته‌وه‌، نه‌ک له‌به‌ر ‏پێویستى ‏نه‌ته‌وه‌ به‌و ‏خزمه‌تگوزاریانه‌ى که‌ سوپا پێشکه‌شى ده‌کات، به‌ڵکو له‌به‌ر هۆکار گه‌لێکى ‏ئابورى. ته‌نها ئه‌م جۆره‌ ‏به‌هه‌ند وه‌رگرتنه‌یه‌ ‏که‌ ده‌مه‌وێت به‌ درۆى بخه‌مه‌وه‌. ‏

‏ سه‌دان هه‌زار پیاو که‌ سه‌دان هه‌زار فره‌نک ده‌که‌ون له‌سه‌ر باجده‌ران، خۆیان باش ده‌ژین و ‏ده‌شبنه‌ هۆى ‏ده‌سته‌به‌ر ‏کردنى ژیانێکى ئه‌وتۆ بۆ به‌رهه‌م هێنه‌ره‌کانیان که‌ سه‌دان ملیۆن فره‌نک ‏ده‌توانێت ده‌سته‌به‌رى بکات. ‏ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ‏ده‌بینرێت.‏

‏ به‌ڵام سه‌د ملیۆن فره‌نک که‌ له‌ گیرفانى باجده‌رانه‌وه‌ ده‌رده‌چێت، ڕێگه‌ له‌ ده‌سته‌به‌رکردنى ژیانى ‏ئه‌م ‏باجده‌رانه‌ و ‏به‌رهه‌م هێنه‌ره‌کانیان ده‌گرێت به‌ڕێژه‌ى سه‌د ملیۆن فره‌نک: ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ‏نابینرێت. بژمێره‌. . . وێنا ‏بکه‌ و پێم بڵىَ ‏ئه‌مه‌ هیچ قازانجێکى زۆرینه‌ى خه‌ڵکى تێدایه‌؟ ‏

‏ من له‌ لایه‌ن خۆمه‌وه‌ پێت ده‌ڵێم زیانه‌که‌ له‌ کوێدایه‌ و بۆ ئاسانکاریش له‌ جیاتى باسکردن له‌ سه‌ر ‏هه‌زار پیاو و ‏سه‌د ‏ملیۆن فره‌نک باس له‌ یه‌ک پیاو و هه‌زار فره‌نک ده‌که‌ین.‏

 ئه‌وه‌ ئێستا ئێمه‌ له‌ گوندى (ڕ) داین. سه‌ربازان ده‌سوڕێنه‌وه‌ و یه‌ک پیاو به‌ سه‌رباز ده‌گرن.
‏پیاوانى باج ‏وه‌رگریش ‏ده‌سوڕێنه‌وه‌ و هه‌زار فره‌نک کۆده‌که‌نه‌وه‌. پیاوه‌که‌ و بڕه‌ پاره‌که‌ش ده‌درێنه‌ ‏‏(مێتز) که‌ به‌رپرسه‌ له‌ ‏ژیاندنى ئه‌و پیاوه‌ بۆ ‏ماوه‌ى ساڵێک بىَ ئه‌وه‌ى هیچ کارێک ئه‌نجام بدات. ‏

لێره‌دا ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نها له‌ (مێتز) بڕوانین، ‏به‌ڵێ تۆ سه‌د جاریش ڕاست ‏ده‌که‌یت: پڕۆسه‌که‌ قازانج ‏به‌خشه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌یرێکى گوندى (ڕ) بکه‌یت ئه‌وکات ‏حوکم ده‌ده‌یت و ده‌بینیت (ئه‌گه‌ر کوێر ‏‏نه‌بیت) که‌ ئه‌م گونده‌ کرێکارێک و ئه‌و هه‌زار فره‌نکه‌یشى له‌ ده‌ست داوه‌ که‌ ‏ئه‌و کرێکاره‌ له‌ ‏ڕێگه‌ى کاره‌که‌یه‌وه‌ په‌یداى ‏ده‌کات. هه‌روه‌ها گونده‌که‌ ئه‌و بازرگانه‌یشى له‌ ده‌ستداوه‌ که‌ کرێکاره‌که‌ ‏‏له‌ ڕێگه‌ى خه‌رجکردنى ئه‌و هه‌زار فره‌نکه‌وه‌ ده‌کرا ‏بیخوڵقێنێت.

‏ له‌ یه‌که‌م ڕوانینه‌وه‌ وا ده‌رده‌که‌وێت که‌ ده‌کرێت زیانه‌که‌ قه‌ره‌بوو بکرێته‌وه‌. ئه‌وه‌ى له‌ گونده‌که‌دا ‏ڕووى دا ‏ئێستا له‌ ‏‏(مێتز) دا ڕوو ده‌دات و ئه‌مه‌ هه‌موو مه‌سه‌له‌که‌یه‌. به‌ڵام زیانه‌که‌ ئالێره‌دایه‌. له‌ ‏گونده‌که‌دا پیاوێک زه‌وى ‏هه‌ڵده‌که‌ند و ‏کارى ده‌کرد، کرێکار بوو. له‌ (مێتز) دا ئه‌و پیاوه‌ به‌لاى ‏ڕاست و به‌لاى چه‌پدا وه‌رده‌گه‌ڕێت، ئه‌و ‏سه‌ربازه‌. پاره‌ى دراو و ‏ئاڵوگۆڕ پێکردنى هه‌ر هه‌مان بڕه‌ ‏له‌ هه‌ردوو باره‌که‌دا.

به‌ڵام له‌ لایه‌کیان سێ سه‌د ڕۆژى ‏پڕ له‌ کارى به‌ به‌رهه‌م هه‌بوو له‌ ‏لایه‌کى تر سێ سه‌د رۆژى پڕ له‌ ‏کارى بێ به‌رهه‌م هه‌یه‌، بێگومان ئه‌گه‌ر وا ‏دابنێین که‌ زۆر جار به‌شێک له‌ سوپا پێویست نیه‌ ‏بۆ ‏پاراستنى ئاسایشى گشتى.

‏‏ ئێستاش بواردن له‌ ڕاژه‌ى سه‌ربازى دێت. تۆ باس له‌و سه‌د هه‌زار کرێکاره‌ زیاده‌یه‌ ده‌که‌یت که‌ ‏پێشبڕکىَ ‏به‌هێز ده‌که‌ن و ‏کار ده‌که‌نه‌ سه‌ر ڕێژه‌ى کرێ. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ تۆ ده‌ی بینیت. ‏
‏ به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ تۆ ناى بینیت. نابینیت که‌ ناردنه‌ ماڵه‌وه‌ى سه‌د هه‌زار سه‌رباز بۆ ‏ده‌ربازبوون نیه‌ له‌ ‏‏خه‌رجکردنى سه‌د ملیۆن فره‌نک به‌ڵکو بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ى ئه‌و پاره‌یه‌یه‌ بۆ ‏باجده‌ران.

نازانیت ناردنى سه‌د هه‌زار ‏کرێکار بۆ ‏بازاڕ به‌م شێوه‌یه‌، له‌ هه‌مان کاتدا زیادکردنى سه‌د ملیۆن ‏فره‌نکه‌ که‌ له‌ جیاتى کار کردنیان به‌ ده‌ستى ‏دێنن. نازانیت که‌ ‏له‌ ئه‌نجامدا ئه‌و پێوه‌ره‌ى ‏ده‌سته‌به‌رکردنى کرێکاران زیاد ده‌کات به‌ هه‌مان شێوه‌ داواکاریش زیاد ‏ده‌کات. لێره‌وه‌ ‏ده‌رده‌که‌وێت ‏که‌ بۆچونه‌که‌ت له‌سه‌ر نزمکردنه‌وه‌ى کرێ سه‌راب ئاسایه‌. ‏

نابنیت که‌ له‌ پێش بواردن ‏و له‌ دواى بواردنیش ‏به‌رامبه‌ر به‌ سه‌د هه‌زار پیاو سه‌د ملیۆن فره‌نک ‏هه‌یه‌ و که‌ هه‌موو جیاوازیه‌که‌ ئالێره‌دایه‌: ‏پێشتر وڵات سه‌د ملیۆن فره‌نکى ‏ده‌دا به‌ سه‌د هه‌زار پیاو ‏که‌ هیچیان نه‌ده‌کرد به‌ڵام دواتر هه‌مان بڕى پاره‌یان ‏پێده‌دات به‌رامبه‌ر به‌ کارکردنیان دواجار تۆ ‏‏نابینیت کاتێک باجده‌ر پاره‌که‌ى ده‌دات، چ بیداته‌ سه‌ربازێک به‌رامبه‌ر ‏به‌ هیچ یان بیداته‌ کرێکارێک ‏به‌رامبه‌ر به‌و کاره‌ى ‏ده‌یکات ده‌رئه‌نجامه‌ دووره‌کانى ئاڵوگۆڕى ئه‌م پاره‌یه‌ له‌ هه‌ردوو ‏باره‌که‌دا ‏هه‌مان شته‌. جیاوازیه‌که‌ لێره‌دایه‌: ته‌نها له‌ ‏بارى دوه‌مدا باجده‌ر شتێک وه‌رده‌گرێت، له‌ بارى ‏یه‌که‌مدا هیچ ‏وه‌رناگرێت. ئه‌نجام: نه‌بوونى هیچ سودێک بۆ نه‌ته‌وه‌.‏

‏ ئه‌م سۆفیزمه‌ى که‌ من هێرشى ده‌که‌مه‌ سه‌ر له‌به‌رده‌م تاقیکردنه‌وه‌ى جێبه‌جێکردنى درێژکراوه‌دا ‏خۆى ‏ناگرێت، که‌ ‏سه‌نگى مه‌حه‌که‌ بۆ هه‌موو ڕێسا و بیرو باوه‌ڕێکى تیۆرى. ئه‌گه‌ر دواى به‌ هه‌ند ‏وه‌رگرتنى هه‌موو ‏شتێک، سوودى نه‌ته‌وه‌یى ‏له‌ زیادکردنى قه‌باره‌ى سوپادا هه‌بێت، که‌واته‌ بۆچى ‏هه‌موو پیاوان له‌ دانیشتوانى وڵات ‏بانگ ناکرێن بۆ سه‌ربازى. ‏

‏ (3) باجه‌کان:‏


‏ هه‌رگیز له‌ که‌سێکت بیستوه‌ بڵێت "باج باشترین وه‌به‌رهێنانه‌ باجه‌کان دڵۆپه‌ شه‌ونمى ژیانبه‌خشن. ‏بڕوانه‌ ‏چه‌ند ‏خێزان ده‌ژێنن، بزانه‌ ناڕاسته‌وخۆ چى کاریگه‌ریه‌کیان له‌سه‌ر پیشه‌سازى هه‌یه‌؟ بىَ ‏سنورن، هێنده‌ى ژیان ‏خۆى ‏به‌رفراوانن."‏

‏ بۆ به‌ره‌و ڕوو بونه‌وه‌ى ئه‌م ڕێبازه‌ ناچارم هه‌مان به‌درۆ خستنه‌وه‌ى پێشوو دوباره‌ بکه‌مه‌وه‌. ‏ئابووری سیاسی ‏زۆر باش ‏ده‌زانێت که‌ ئارگیومێنته‌کانى هێنده‌ خۆش و دڵڤه‌که‌ر نین بۆ هیچ ‏که‌سێک که‌ بڵێت: دوباره‌کردنه‌وه‌ چێژ ‏به‌خشه‌. ‏

بۆیه‌ به‌ ‏هه‌مان شێوه‌ى باسیل (‏Basile‏)‏‎*4‎‏ ئابورى سیاسیش په‌نده‌که‌ى به‌ شێوه‌یه‌ک ڕێک ‏خستوه‌ که‌ خۆى ‏که‌ڵکى لێوه‌ربگرێت بۆیه‌ ‏به‌ زارى خۆى به‌ بڕواوه‌ ده‌ڵێت: دوباره‌ کردنه‌وه‌ فێرت ‏ده‌کات.

 ئه‌و قازانجه‌ى کارمه‌نده‌کانى حکومه‌ت به‌ ده‌ستى دێنن له‌ وه‌رگرتنى موچه‌کانیان بریتیه‌ له‌وه‌ى ‏ده‌بینرێت. ‏هه‌روه‌ها ‏ئه‌و قازانجه‌ى ده‌سته‌به‌رکه‌رانى مووچه‌ به‌ ده‌ستى دێنن ده‌بینرێت. ئه‌مانه‌ ‏ڕوون و ئاشکرا له‌به‌ر چاون.‏

‏ به‌ڵام ئه‌و زیانه‌ى باجده‌ران ده‌یانه‌وێت لێى هه‌ڵبێن ئه‌وه‌یه‌ که‌ نابینرێت. ئه‌و مه‌ترسیه‌ى له‌مه‌ ‏ده‌که‌وێته‌وه‌ و ‏توشى ‏ئه‌و بازرگانانه‌ ده‌بێت که‌ شمه‌ک بۆ ئه‌م باجده‌رانه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن شتێکه‌ ‏ته‌نانه‌ت که‌وتۆته‌ پشت ‏نه‌بینراوه‌کانه‌وه‌. ‏هه‌رچه‌نده‌ ده‌بێت ئه‌مه‌ زۆر زه‌ق بکه‌وێته‌ ڕوو، و له‌ ‏ڕووى تیۆریه‌وه‌ ده‌رکى پێبکرێت.‏

‏ کاتێک کارمه‌ندێکى حکومه‌ت له‌ لایه‌ن خۆیه‌وه‌ سه‌د (سوس)*زیاتر خه‌رج، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ‏که‌ ‏باجده‌رێک له‌ ‏لایه‌ن خۆیه‌وه‌ سه‌د (سوس) که‌متر خه‌رج ده‌کات. خه‌رجکردنى کارمه‌نده‌ ‏حکومیه‌که‌ ده‌بینرێت، ‏چونکه‌ ڕووبداوه‌ له‌ کاتێکدا ‏خه‌رجکردنى باجده‌ره‌که‌ نابینرێت چونکه‌ ‏به‌داخه‌وه‌: ڕێگه‌ى پێنه‌دراوه‌ بیکات.‏

 تۆ نه‌ته‌وه‌ به‌ پارچه‌ زه‌ویه‌کى وشک و تینو ده‌شوبهێنێت و باجیش به‌ بارانێکى ژیانبه‌خش. با ‏وابێت. به‌ڵام خۆ ‏ده‌بێت ‏له‌ خۆت بپرسیت ئه‌و بارانه‌ له‌ کوێوه‌ دێت و به‌ کورتى ئه‌وه‌ باج نیه‌ که‌ ‏شێى زه‌ویه‌که‌ هه‌ڵیده‌مژێت و وشکى ‏ده‌کاته‌وه‌؟

 له‌وه‌ش زیاتر ده‌بێت بپرسیت ئاخۆ ئه‌و ئاوه‌ به‌ نرخه‌ى خاکه‌که‌ له‌ بارانه‌وه‌ وه‌ریده‌گرێت زیاتره‌ ‏له‌وه‌ى له‌ ‏ڕێگه‌ى به‌ ‏هه‌ڵم بوونه‌وه‌ له‌ده‌ستى ده‌دات؟

‏ ئه‌وه‌ى گومانى تێدا نیه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ کاتێک (جه‌یمس گود فیڵه‌و) سه‌د (سوس) بۆ باج وه‌رگره‌که‌ ‏ده‌ژمێرێت له‌ ‏به‌رامبه‌ردا ‏هیچ وه‌رناگرێت. دواتر کاتێک ئه‌م کارمه‌نده‌ى حکومه‌ت (له‌ خه‌رجکردنى ‏پاره‌که‌دا) ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ‏جه‌یمس گود فیڵه‌و ‏ئه‌وا له‌ به‌رامبه‌ریدا گه‌نم یان کار وه‌رده‌گرێت. دوا ‏ئه‌نجام بریتیه‌ له‌ له‌ده‌ستدانى پێنج فره‌نک ‏له‌لایه‌ن (جه‌یمس گود ‏فیڵه‌و)ه‌وه‌.

‏‏ ئه‌وه‌ ڕاسته‌ که‌ زۆر جار یان ده‌شێت هه‌میشه‌ ئه‌و کارمه‌نده‌ حکومیه‌ خزمه‌تگوزاریه‌کى هاوتاى ‏ئه‌و پاره‌یه‌ به‌ ‏‏(جه‌یمس ‏گود فیڵه‌و) ببه‌خشێت. له‌م باره‌دا هیچ لایه‌کیان زیان ناکه‌ن به‌ڵکو ئه‌وه‌ى له‌ ‏ئارادایه‌ ته‌نها ئاڵوگۆڕه‌. له‌به‌ر ‏ئه‌وه‌ ‏ئارگیومێنته‌که‌ى من به‌ هیچ کلۆجێک په‌یوه‌ندى به‌ کارى به‌ ‏سوده‌وه‌ نیه‌. من ده‌ڵێم: ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێت ‏دامه‌زراوێکى حکومى ‏دابمه‌زرێنیت ئه‌وا به‌ سودى ئه‌و ‏دامه‌زراوه‌ بسه‌لمێنه‌.

‏ پیشانى (جه‌یمس گود فیڵه‌و) ى بده‌ ئه‌و خزمه‌تگوزاریه‌ى پىَ ده‌ده‌یت شایه‌نى ئه‌و پاره‌یه‌یه‌ که‌ ‏تێده‌چێت. به‌ڵام ‏به‌ده‌ر ‏له‌م خزمه‌تگوزاریه‌ سه‌ره‌کى و پێویستانه‌ و ته‌نها له‌ پێناوى کردنه‌وه‌ى ‏نوسینگه‌یه‌کى نوێدا که‌ قازانجه‌که‌ى ‏ته‌نها بۆ ئه‌و ‏بیرۆکراته‌یه‌ که‌ له‌ پێناویدا نوسینگه‌که‌ دامه‌زراوه‌ ‏و به‌ قازانج بۆ خێزانه‌که‌ى و ئه‌وانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ که‌ ‏پێداویستیه‌کانى بۆ ‏ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن، ته‌نها له‌م ‏پێناوه‌دا بانگه‌شه‌ى ئه‌وه‌ مه‌که‌ که‌ ئه‌و دامه‌زراوه‌ هانى کار دۆزینه‌وه‌ ‏ده‌دات.‏

 کاتێک (جه‌یمس گود فیڵه‌و) سه‌د (سوس) ده‌دات به‌ کارمه‌ندێکى حکومه‌ت له‌ پێناو ‏خزمه‌تگوزاریه‌کى ‏ڕاسته‌قینه‌ و به‌ ‏سوددا، ئه‌مه‌ ته‌واو هاوشێوه‌ى ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌د (سوس) بدات به‌ ‏پێڵاو دروستکه‌رێک کاتێک جوتێک ‏پێڵاوى نوىَ ده‌کڕێت. ‏ئه‌مه‌ پرۆسه‌ى وه‌رگرتن و به‌خشینه‌. ‏

ئه‌نجامه‌که‌ش به‌رامبه‌ر بوونى یه‌کسانه‌. به‌ڵام کاتێک ‏‏(جه‌یمس گود فیڵه‌و) سه‌د ‏‏(سوس) ده‌دات به‌ ‏کارمه‌ندێکى حکومه‌ت و له‌ به‌رامبه‌ردا هیچ کارگوزاریه‌ک ‏وه‌رناگرێتویان وه‌رسیش ده‌کرێت، ئه‌وه‌ ‏زیاتر ‏له‌وه‌ ده‌چێت ئه‌و پاره‌یه‌ى دابێت به‌ دزێک.

‏ ئه‌وه‌ش خزمه‌تى هیچ مه‌به‌ستێک ناکات ئه‌گه‌ر بڵێیت کارمه‌نده‌که‌ ئه‌و سه‌د (سوس) ـه‌ له‌ قازانجى ‏مه‌زنى ‏پیشه‌سازى ‏نه‌ته‌وه‌یى خه‌رج ده‌کات، چونکه‌ گه‌ر دزه‌که‌ بتوانێت ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ له‌ هه‌ر ‏شتێکدا خه‌رج بکات ئه‌وا ‏‏(جه‌یمس گود فیڵه‌و) ‏ده‌یتوانى به‌ هه‌مان شێوه‌ (یان گونجاو تریش) ‏پاره‌که‌ خه‌رج بکات ئه‌گه‌ر ئه‌و مشه‌خۆره‌ یاسایى ‏یان زێده‌ یاساییه‌ ‏نه‌هاتایه‌ته‌ سه‌ر ڕێگه‌ى.‏

‏ که‌واته‌ با خۆمان ڕابهێنین حوکمدانمان به‌سه‌ر شته‌کاندا ته‌نها له‌ ڕێگه‌ى ئه‌وه‌وه‌ نه‌بێت که‌ ‏ده‌بینرێت، به‌ڵکو ‏زیاتر له‌ ‏ڕێگه‌ى ئه‌وه‌وه‌ بێت که‌ نابینرێت.‏

‏ ساڵى ڕابردو ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى دارایى بووم، چونکه‌ ئه‌وکات ئه‌ندامانى ئۆپۆزسیۆن له‌ ‏ئه‌نجومه‌ندا هێشتا به‌ ‏‏شێوه‌یه‌کى نه‌خشه‌ بۆ کێشراو دوور نه‌خرابونه‌وه‌. گوێمان له‌ میسته‌ر ‏زێرس‎*5‎‏ (‏Theirs‏) بوو وتى "هه‌موو ژیانى ‏خۆمم له‌ ‏دژایه‌تى کردنى پیاوانى پارتى یاساخوازان ‏و پارتى ئیکلیروسیدا به‌سه‌ر برد به‌ڵام کاتێک به‌هۆى ڕوو به‌ ‏ڕوو بونه‌وه‌ى ‏مه‌ترسى هاوبه‌شه‌وه‌ ‏که‌وتینه‌ گفتوگۆى هاوڕێیانه‌، ده‌رکه‌وت ئه‌وان ئه‌و دڕندانه‌ نه‌بوون که‌ من ‏پێشبینیم ده‌کرد".

 ‏ به‌ڵێ، دوژمنایه‌تى زێده‌ڕۆیى تێدا ده‌کرێت و ڕق و قین به‌هێز ده‌کرێن له‌ نێوان ئه‌و پارتانه‌دا که‌ ‏تێکه‌ڵ ‏نابن، وئه‌گه‌ر ‏زۆرینه‌ ڕێگه‌بدات به‌ چه‌ند ئه‌ندامێکى که‌مینه‌ تا بچنه‌ نێو بازنه‌ى ‏ئه‌نجومه‌نه‌کانه‌وه‌، پێده‌چێت هه‌ردوولا ‏بگه‌نه‌ ئه‌و ‏ڕاستیه‌ى که‌ بیر و بۆچونه‌کانیان هێنده‌ لێک ‏دوور نین و دواجاریش نیازه‌کانیان هێنده‌ دژ یه‌ک و ناماقوڵ ‏نین وه‌کو پێشبینى ‏ده‌کرێت. ‏

‏ هه‌رچه‌ند پێده‌چێت ئه‌وه‌ دوا به‌شداریم بێت له‌ ئه‌نجومه‌نى داراییدا. هه‌رکاتێک یه‌کێک له‌ ‏هاوکاره‌کانمان داواى ‏‏چه‌سپاندنى موچه‌یه‌کى مام ناوه‌ندى بکردایه‌ بۆ سه‌ره‌ک کۆمار و وه‌زیر و ‏سه‌فیره‌کان، به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵام ده‌درایه‌وه‌ ‏‏"له‌ پێناو ‏خزمه‌تگوزارى گشتیدا چه‌ند داموده‌زگایه‌کى ‏تایبه‌ت هه‌ن که‌ پێویسته‌ به‌ بازنه‌یه‌کى پرشنگدار له‌ شکۆ و ‏هه‌یبه‌ت ده‌ور ‏بدرێن، تا به‌م شێوه‌یه‌ ‏خه‌ڵکى لێ وه‌شاوه‌یان بۆ کێش بکه‌ین ژماره‌یه‌کى ئێکجار زۆر له‌ خه‌ڵکى ‏به‌دبه‌خت و بێده‌رامه‌ت ‏ڕوو ‏ده‌که‌نه‌ سه‌ره‌ک کۆمار و ئه‌ویش حاڵێکى خراپى ده‌بێت ئه‌گه‌ر هه‌ر که‌سێک ڕووى ‏تێکرد ‏ناچار بێت ده‌ست به‌ ڕوویه‌وه‌ بنێت. ‏بڕێکى تایبه‌ت له‌ ڕازاندنه‌وه‌ى سه‌رسامکه‌ر بۆ ساڵۆنى ‏وه‌زاره‌ت و ‏باڵوێزخانه‌کان به‌شێکه‌ له‌و ئامێره‌ى که‌ حکومه‌تى دامو‏ده‌زگایى به‌ڕێوه‌ ده‌بات. . ‏‏. هتد. . . هتد."‏

‏ ئه‌م جۆره‌ ئارگیومێنته‌ دژایه‌تى بکرێت یان نه‌کرێت، ئه‌وا گومانى تێدا نیه‌ که‌ پێویستیان به‌ ‏وردکارى و پێدا ‏چونه‌وه‌ى ‏جدى هه‌یه‌ و له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تى به‌رژه‌وه‌ندى گشتى دامه‌زراون جا چ ‏به‌ڕاست یان به‌ هه‌ڵه‌ بخه‌مڵێنرێت. ‏لێره‌شدا من خۆم به‌ ‏ڕاستتر ده‌زانم له‌ (‏Catos‏) کاتۆس که‌ ‏ته‌نها ڕۆحى به‌رته‌سکى ڕه‌زیلى و ئیره‌یى ده‌یجوڵێنێت.

‏ به‌ڵام لێره‌دا ئه‌وه‌ى ده‌بێته‌ شۆکێکى گه‌وره‌ بۆ ویژدانى ئه‌و ئابوریناسه‌ى له‌ ناخمدایه‌ و ئه‌وه‌ى وام ‏لێده‌کات ‏له‌به‌رده‌م ‏ناوبانگى ژیرانه‌ى وڵاته‌که‌مدا شه‌رم بمگرێت و سور ببمه‌وه‌ ئه‌و به‌رده‌وامیه‌ى ‏ئه‌وانه‌ له‌سه‌ر ئه‌م ‏ئارگیومێنتانه‌ (که‌ هه‌رگیز ‏وازى لێناهێنن و نابه‌زێن) سه‌باره‌ت به‌م هیچ و پوچیه‌ ‏بێهوده‌یه‌ (که‌ هه‌میشه‌ به‌ په‌سه‌ند ‏کردنه‌وه‌ قبوڵ ده‌کرێت) ‏‏"بێجگه‌ له‌مه‌ش که‌شخه‌یى و ‏خۆشگوزه‌رانیى به‌رپرسه‌ به‌رزه‌کانى حکومه‌ت ده‌بێته‌ ‏هۆى هاندانى هونه‌ر و پیشه‌سازى و ‏‏په‌یداکردنى کار.

سه‌رۆکى وڵات و وه‌زیره‌کان ناتوانن ئاهه‌نگ و خوان ساز ‏بکه‌ن به‌بێ ئه‌وه‌ى ‏ژیان بڕێژنه‌ نێو ده‌ماره‌کانى ‏جه‌سته‌ى سیاسه‌ته‌وه‌. که‌مکردنه‌وه‌ى موچه‌کانیان واته‌ سک ‏‏هه‌ڵگوشینى پیشه‌سازى له‌ پاریس و له‌ سه‌رانسه‌رى وڵاتدا."‏

‏ بۆ خاترى خوا، ئه‌ى پیاوانى خانه‌دان، لانى که‌م ڕێز له‌ ژمێریارى بگرن و پێش ئه‌نجومه‌نى ‏نیشتیمانى ‏فه‌ره‌نسا ‏مه‌که‌ون له‌ ترسى ئه‌وه‌ى بىَ شه‌رمانه‌ پشتگیریتان نه‌کات له‌وه‌دا که‌ ‏کۆکردنه‌وه‌ى چه‌ند ژماره‌یه‌ک جارێک ‏له‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ ‏خواره‌وه‌وجارێکى تر له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ ‏دوو ئه‌نجامى جیاواز ده‌دات به‌ ده‌سته‌وه‌.

‏ باشه‌ وا دابنێ من کرێکارێک ده‌گرم هه‌تا چاڵێک له‌ کێڵگه‌که‌مدا هه‌ڵکه‌نێت به‌ بڕى سه‌د (سوس). ‏هه‌ر که‌ ‏ده‌گه‌مه‌ ئه‌م ‏ڕێککه‌وتنه‌، باج وه‌رگر دێت و سه‌د (سوس) ـه‌که‌م لێ وه‌رده‌گرێت و ده‌‏يگه‌یه‌نێت به‌ وه‌زیرى ناوخۆ. ‏لێره‌دا په‌یماننامه‌که‌م ‏شکێنرا. به‌ڵام وه‌زیر جۆرێکى تر له‌ خواردن بۆ ‏سفره‌ى ئێواره‌ى زیاد ده‌کات.‏

‏ له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌ک ده‌وێریت جه‌خت له‌وه‌ بکه‌یته‌وه‌ که‌ خه‌رجیى ئه‌م کارمه‌نده‌ زیاده‌یه‌ک ده‌خاته‌ ‏سه‌ر ‏پیشه‌سازیى ‏نه‌ته‌وه‌یى؟ ئه‌ى نابینیت ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ گواستنه‌وه‌یه‌کى ساده‌ى به‌کاربردن و کار ‏هیچى تر نیه‌؟ وه‌زیرێکى ‏ئه‌نجومه‌نى ‏وه‌زیران ده‌ست بڵاوانه‌تر مێزه‌که‌ى ده‌ڕازێنێته‌وه‌، ئه‌مه‌ ‏ڕاسته‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا جوتیارێک ناتوانێت ‏وه‌کو پێویست ‏زه‌ویه‌که‌ى وشک بکاته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ‏به‌ هه‌مان شێوه‌ ڕاسته‌.

خواردن دابینکه‌رێکى پاریسى سه‌د ‏‏(سوس) ى ده‌ست که‌وتوه‌، من ‏دان ‏به‌مه‌دا ده‌نێم. به‌ڵام تۆش دانبه‌وه‌دا بنێ که‌ چاڵ هه‌ڵکه‌نێکى لادێیى پێنج فره‌نکى ‏له‌ده‌ستداوه‌. ‏ته‌نها شتێک که‌ ‏بگوترێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ خواردنى کارمه‌نده‌که‌ و ڕه‌زامه‌ندیى خواردن دابینکه‌ره‌که‌ ‏‏ئه‌وانه‌ن که‌ ده‌بینرێن. کێڵگه‌ به‌ زۆنگاو ‏بووه‌که‌ و چاڵ هه‌ڵکه‌نه‌ بێکاره‌که‌ ئه‌وانه‌ن که‌ نابینرێن.

‏ ئاى خودایه‌: چه‌ند ئه‌سته‌مه‌ له‌ ئابورى سیاسیدا بیسه‌لمێنێ که‌ دوو له‌گه‌ڵ دوو ده‌کا چوار. ‏کاتێکیش که‌ ‏ده‌یسه‌لمێنێ ، ‏خه‌ڵکى لێت دێنه‌ هاوار "ئه‌وه‌ هێنده‌ ئاسان و ئاشکرایه‌ که‌ بێزارکه‌ره‌. ‏‏"دواتریش ده‌چن ده‌نگ ده‌ده‌ن ‏وه‌ک ئه‌وه‌ى تۆ هه‌رگیز ‏شتێکت نه‌سه‌لماندبێت.

شانۆ و هونه‌ره‌ جوانه‌کان

‏ ئایا پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ڕووى داراییه‌وه‌ پشتگیرى له‌ هونه‌ر بکات؟‏ ‏ بێگومان ئه‌م بابه‌ته‌ گه‌لێک شت له‌خۆ ده‌گرێت له‌ باشى و خراپى.

‏ ده‌شێت که‌سێک سیسته‌مى پشتگیرى دارایى له‌لا په‌سه‌ند بێت و بڵێت هونه‌ر ڕۆحى نه‌ته‌وه‌ فراوان ‏ده‌کات، بڵند ‏ڕاى ‏ده‌گرێت و جوانیه‌کى شاعیرانه‌ى پێده‌به‌خشێت، له‌ هه‌را و هوریاى پاش ‏داگیرکردن ده‌رده‌هێنێت، هه‌ستى ‏جوانیه‌کى له‌لا ‏ده‌خوڵقێنێت. به‌م شێوه‌یه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌کى باشى ‏ده‌بێت له‌سه‌ر هه‌ڵس وکه‌وت و دابونه‌ریت و ‏ئاکار و ته‌نانه‌ت ‏پیشه‌سازى نه‌ته‌وه‌.

ده‌شێت ‏که‌سێک بپرسێت مۆزێک له‌ فره‌نسادا چ حاڵێکى ده‌بوو به‌بێ (پیهته‌ ‏ئیتالیه‌ن-‏Theatre‏ ‏‎Italien‏) ‏یان کۆنسێرڤاتوار (په‌یمانگاى باڵاى مۆزیک). هونه‌رى شانۆ چ حاڵێکى ده‌بوو به‌بێ ‏شانۆى ‏‏(فغانسێ-‏Theatre-Francaise‏) یان وێنه‌کێشان و په‌یکه‌رسازى به‌بێ هه‌ڵمه‌ته‌کانى به‌خشین ‏و ‏مۆزه‌خانه‌کانمان پێده‌چێت ‏که‌سێک له‌وه‌ش دوورتر بڕوات و بپرسێت داخۆ به‌بێ به‌نێوه‌ندى کردن ‏و پشتگیرى ‏دارایى هونه‌ره‌جوانه‌کان ئه‌و چێژه‌ بێ ‏وێنه‌یه‌ گه‌شه‌ى ده‌سه‌ند که‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کى باڵاى ‏کارى هونه‌رى فه‌ڕه‌نسى یه‌ و ‏به‌رهه‌مه‌کانى به‌ سه‌رانسه‌رى جیهاندا بڵاو ‏ده‌کاته‌وه‌. له‌ ئاماده‌گى ‏ئه‌م ئه‌نجامانه‌دا پێت وانیه‌ ئه‌وه‌ ئه‌وپه‌ڕى بێهه‌ستى یه‌ که‌ ئه‌م هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ میانڕه‌وه‌ له‌ ‏سه‌رجه‌م ‏هاوڵایان بشاریته‌وه‌، که‌ دواجار هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و باڵابون و ‏شکۆداریه‌ى پێبه‌خشیون له‌ چاوى ‏ئه‌وروپیه‌کاندا؟
‏ ده‌کرێت که‌سێک ڕوو به‌ڕووى ئه‌م بۆچونانه‌ (که‌ نکوڵى له‌ به‌هێزیان ناکرێت) و زۆر بۆچونى ‏تریش بڵێته‌وه‌ ‏که‌ ده‌شێت به‌ ‏ڕواڵه‌ت له‌مانه‌ش ماقوڵتر ده‌رکه‌ون.

ده‌کرێت که‌سێک لێره‌دا بڵێت که‌ ‏مه‌سه‌له‌ى دادپه‌روه‌ریى ‏دابه‌شکاریانه‌ دێته‌ ئاراوه‌ ئایا ‏یاسادانه‌رێک مافى هه‌یه‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ى له‌ ‏کرێى ده‌ست ڕه‌نگینێک بگرێته‌وه‌ تا برى ‏قازانجى هونه‌رمه‌ندێک به‌رز بکاته‌وه‌؟ ‏م. دو. لامارتین‎*6‎‏ ‏ده‌ڵێت "ئه‌گه‌ر پشتگیرى دارایى له‌ شانۆ ڕابگریت، به‌م ‏ڕێه‌یه‌دا بڕۆیت له‌ کوێدا ده‌وه‌ستیت، هه‌ر به‌ ‏‏ڕوانینێکى لۆژیکیانه‌ ناگه‌یته‌ ئه‌و حاڵه‌ى واز له‌ کۆلیژه‌کانى زانکۆ و ‏په‌یمانگا و مۆزه‌خانه‌کانیشت ‏بێنیت؟"‏ ‏

‏ ده‌کرێت له‌ وه‌ڵامدا که‌سێک بڵێت "ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ پشتگیرى دارایى هه‌موو ئه‌وانه‌ بکه‌یت ئه‌وه‌ ‏شتێکى چاک و ‏به‌ سوده‌، ‏به‌ڵام گه‌ر به‌و ڕێگه‌یه‌دا بڕۆیت له‌ کوێدا ده‌وه‌ستیت؟ هه‌ر به‌ ڕوانینێکى ‏لۆژیکانه‌ ناگه‌یته‌ ئه‌و حاڵه‌ى ‏لیستێکى مه‌ده‌نى ‏دابمه‌زرێنیت بۆ کشتوکاڵ و پیشه‌سازى و بازرگانى ‏و خۆشگوزه‌رانى و په‌روه‌رده‌ و فێرکردن؟ ‏به‌ده‌ر له‌وه‌ش، ئایا هیچ گومان ‏له‌وه‌دا نیه‌ که‌ پشتگیرى ‏دارایى له‌ خزمه‌تى گه‌شه‌ سه‌ندنى هونه‌ردایه‌؟

ئه‌مه‌ ‏پرسیارێکه‌ که‌ زۆر دورتره‌ له‌وه‌ى وه‌ڵام ‏‏درابێته‌وه‌. به‌ چاوى خۆشمان ده‌بینین ئه‌و شانۆیانه‌ى له‌ گه‌شه‌سه‌ندندان ‏ئه‌وانه‌ن که‌ به‌ داهاته‌کانى ‏خۆیان به‌ ڕێوه‌ ده‌چن. ‏دواجار ئه‌گه‌ر دوورتر بڕوانیت ده‌شێت تێبینى ئه‌وه‌ بکه‌یت که‌ ‏پێداویستى و ‏ئاره‌زوو یه‌ک ئه‌وى دى به‌رز ده‌کاته‌وه‌ و ده‌بنه‌ ‏هۆى فڕین و قوڵبونه‌وه‌ى زیاتر و زیاتر له‌ هه‌رێمه‌ ‏‏نوخبه‌ویه‌کان-به‌و ڕێژه‌یه‌ى که‌ سامان و گه‌نجینه‌ى نه‌ته‌وه‌یى بوارى ‏تێرکردنیان ده‌ده‌ن.

ده‌بێت ‏تێبینى ئه‌وه‌ش بکه‌یت ‏که‌ نابێت حکومه‌ت خۆى له‌م پرۆسه‌یه‌ هه‌ڵبقورتێنێت چونکه‌ ڕێژه‌ى ‏‏هه‌نوکه‌یى سامانى نه‌ته‌وه‌ هه‌رچه‌ند بێت ‏ناتوانێت له‌ ڕێگه‌ى باجده‌رانه‌وه‌ پیشه‌سازیه‌ باڵاکان ‏بوروژێنێت به‌بێ زیان ‏گه‌یاندن به‌ پیشه‌سازیه‌ سه‌ره‌کیه‌کان. به‌م ‏شێوه‌یه‌ش ده‌بێته‌ هۆى ‏گه‌ڕاندنه‌وه‌ى پێشکه‌وتنى سروشتیى شارستانیه‌ت.

‏ده‌کرێت تێبینى ئه‌وه‌ش بکه‌یت که‌ ئه‌م ‏جێگۆڕکێ پێکردنه‌ ده‌ستکرده‌ى ویست و چێژ و کار و ‏دانیشتوان گه‌لان ده‌خاته‌ ‏بارودۆخێکى نا ئارام و ‏مه‌ترسیداره‌وه‌ و به‌بىَ بناغه‌یه‌کى به‌هێز وپته‌و ‏به‌جێیان ده‌هێڵێت.‏

 ئه‌مانه‌ هه‌ندێکن له‌و بیر و باوه‌ڕانه‌ى که‌ بانگه‌شه‌ى بۆ ده‌کرێت له‌ لایه‌ن دوژمنانى ده‌ستێوه‌ردانى ‏حکومه‌ت ‏له‌و شێوازه‌ى ‏هاوڵاتیان هه‌ڵیده‌بژێرن بۆ تێرکردنى پێداویستى و ئاره‌زوه‌کانیان و به‌م ‏شێوه‌ش چالاکیه‌کانیان ئاڕاسته‌ ‏ده‌کات. دانبه‌وه‌دا ده‌نێم که‌ من یه‌کێکم له‌وانه‌ى که‌ له‌و بڕوایه‌دان ‏هه‌ڵبژاردن و پاڵنه‌ر پێویسته‌ له‌ خواره‌وه‌ ‏سه‌رهه‌ڵبدات نه‌ک له‌ ‏سه‌ره‌وه‌. له‌ هاوڵاتیانه‌وه‌ نه‌ک له‌ ‏یاسادانه‌ره‌وه‌. له‌و بڕوایه‌شدام گرتنى ڕێبازه‌که‌ى تر ده‌بێته‌ ‏هۆى له‌ناوبردنى سه‌ربه‌ستى ‏و شکۆ و ‏هه‌یبه‌تى مرۆڤـ.

‏ به‌ڵام ده‌زانیت ئێستا ئابوریناسان (به‌ هه‌ڵێنجانێکى دوور له‌ هه‌موو ڕاستى و دادێک) به‌ چى ‏تاوانبار کراون؟ ‏کاتێک ‏ئێمه‌ له‌ دژى پشتگیرى کردنى دارایى ده‌وه‌ستین ڕاسته‌وخۆ تاوانبار ‏ده‌کرێین به‌ دژایه‌تى کردنى ئه‌و شته‌ى ‏که‌ پێشنیار کراوه‌ ‏هه‌تا له‌ ڕووى داراییه‌وه‌ پشتگیرى بکرێت ‏و به‌ دوژمنى هه‌موو جۆره‌ چالاکیه‌ک داده‌نرێن چونکه‌ ‏ده‌مانه‌وێت ئه‌م چالاکیانه‌ ‏خۆبه‌خشانه‌ بن و ‏له‌ نێو خودى خۆیاندا به‌ دواى پاداشتى گونجاودا بگه‌ڕێن.

‏ به‌م شێوه‌یه‌ ‏ئه‌گه‌ر داوا بکه‌ین که‌ ده‌وڵه‌ت (له‌ ‏ڕێگه‌ى باجدانانه‌وه‌) ده‌ست له‌ کار و بارى ئایینى ‏وه‌رنه‌دات ئه‌وا به‌ بێ باوه‌ڕ له‌ ‏قه‌ڵه‌م ده‌درێن. ئه‌گه‌ر داوا بکه‌ین که‌ ‏ده‌وڵه‌ت (له‌ ڕێگه‌ى ‏باجدانانه‌وه‌) ده‌ست له‌ په‌روه‌رده‌ و فێرکردن وه‌رنه‌دات ئه‌وا ‏ئێمه‌ ڕقمان له‌ ڕۆشنگه‌رى ده‌بێته‌وه‌. ‏خۆ ‏ئه‌گه‌ر بڵێین نابێت ده‌وڵه‌ت (له‌ ڕێگه‌ى باجدانانه‌وه‌) به‌هایه‌کى ده‌ستکرد بۆ ‏زه‌وى و چه‌ند ‏لقێکى پیشه‌سازى دابنێت ئه‌وا ‏ئێمه‌ دوژمنى سامان و کارین. ئه‌گه‌ر بڵێین نابێت ده‌وڵه‌ت پشتگیرى ‏‏دارایى هونه‌رمه‌ندان بکات ئه‌وا ئێمه‌ به‌ربه‌رین و هونه‌ر ‏به‌ بىَ سوود تێده‌گه‌ین.‏
‏ ‏‎ ‎‏
‏ من به‌ هه‌موو تواناى خۆمه‌وه‌ له‌ دژى ئه‌م بۆچونانه‌ ناڕه‌زایى ده‌رده‌بڕم. دوور له‌و بیرۆکه‌ بێهوده‌ ‏و دوور له‌و ‏ڕاستیه‌ى که‌ ‏گوایه‌ ئێمه‌ خوازیارى پشت گوىَ خستنى ئایین و فێرکردن و سامان و کار ‏و هونه‌رین، کاتێک داوا ‏ده‌که‌ین له‌ ده‌وڵه‌ت که‌ ‏گه‌شه‌ کردنى سه‌ربه‌خۆى هه‌موو ئه‌م جۆرانه‌ى ‏چالاکى مرۆڤایه‌تى بپارێزین نه‌ک له‌ ڕێگه‌ى ‏باج و یه‌ک له‌سه‌ر حسابى ئه‌وى ‏تر. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ‏ئێمه‌ پێمان وایه‌ که‌ ده‌بێت هه‌موو ئه‌م هێزه‌ گرنگانه‌ى کۆمه‌ڵگا ‏به‌ پاڵپشتى سه‌ربه‌ستى و به‌ ‏‏شێوه‌یه‌کى هارمۆنى گه‌شه‌ بکه‌ن و هیچمان نه‌بنه‌ سه‌رچاوه‌ى گیر و گرفت و خراپ ‏به‌کارهێنان و ‏چه‌وساندنه‌وه‌ و پاشا ‏گه‌ردانى.‏

‏ نه‌ یارانمان واى ده‌بینن گه‌ر چالاکیه‌ک له‌ ڕووى داراییه‌وه‌ پشتگیرى لىَ نه‌کرێت و ڕێک نه‌خرێت ‏ئه‌وا ‏‏هه‌ڵده‌وه‌شێنرێته‌وه‌. به‌ ڕاى ئێمه‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌ ڕاسته‌. ئه‌وان بڕوایان به‌ یاسا دانه‌ره‌که‌ ‏هه‌یه‌، نه‌ک به‌ ‏مرۆڤـ، ئێمه‌ش ‏به‌ مرۆف نه‌ک به‌ یاسا دانه‌ره‌که‌.

‏ به‌م شێوه‌یه‌ م. دو. لامارتین ده‌ڵێت "له‌سه‌ر بناغه‌ى ئه‌م بنه‌مایه‌ پێویسته‌ ئه‌و پێشانگا گشتیانه‌ ‏هه‌لَبوه‌شێنینه‌وه‌ ‏‏که‌ سامان و شه‌ره‌فمه‌ندى بۆ ئه‌م وڵاته‌ ده‌هێنن. "‏

‏ ئاوا وه‌ڵامى م. دو. لامارتین ده‌ده‌مه‌وه‌: به‌ بۆچونى تۆ: پشتگیرى نه‌کردنى ماددى واته‌ هه‌ڵ ‏وه‌شاندنه‌وه‌، ‏چونکه‌ تۆ ‏ڕاکانت له‌سه‌ر ئه‌و بناغه‌یه‌ بنیات ده‌نێیت که‌ هیچ شتێک بوونى نیه‌ گه‌ر به‌ ‏ویستى ده‌وڵه‌ت نه‌بێت و ‏ده‌گه‌یته‌ ئه‌و ‏ده‌ره‌نجامه‌ى که‌ هیچ شتێک به‌ زیندویى نامێنێته‌وه‌ ئه‌گه‌ر باج ‏نه‌ى ژێنێت.

به‌ڵام من هه‌مان ئه‌و ‏نمونه‌یه‌ت ڕوو به‌ ڕوو ‏ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ خۆت هه‌ڵتبژاردبوووپێت ‏ڕاده‌گه‌یه‌نم که‌ مه‌زنترین و باڵا ترین پێشانگا که‌ ‏پشت به‌ لیبراڵترین و جیهانیترین ‏و ته‌نانه‌ت (به‌بێ ‏زێده‌ڕۆیى) مرۆڤانه‌ترین چه‌مک ده‌به‌ستێت ئه‌و پێشانگایه‌ که‌ ‏ئێستا له‌ له‌نده‌ن‎*7‎‏ سازده‌کرێت. ته‌نها ‏‏پێشانگایه‌ک که‌ هیچ حکومه‌تێک لوتى تێ ناژه‌نێت و هیچ باجێک پشتگیرى ‏ناکات.

‏ ‏ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هونه‌ره‌ جوانه‌کان، ده‌توانین بانگه‌شه‌ بۆ هۆکارى گرنگ و به‌کێش بکه‌ین له‌ ‏به‌رژه‌وه‌ندى یان ‏له‌ دژى ‏سیسته‌مى پشتگیریى کردنى دارایى. خوێنه‌ریش تێده‌گات که‌ (هاوتا له‌گه‌ڵ ‏مه‌به‌ستى سه‌ره‌کى ئه‌م وتاره‌دا) ‏پێویستیم به‌وه‌ ‏نیه‌ که‌ له‌سه‌ر ئه‌م هۆکارانه‌ بدوێم و له‌ نێوانیاندا ‏بڕیار بده‌م.

‏ ‏ به‌ڵام م. دو. لامارتین ئارگیومینتێکى خستۆته‌ ڕوو که‌ ناتوانم به‌ بێده‌نگى به‌سه‌ریدا تێپه‌ڕم چونکه‌ ‏ڕاسته‌وخۆ ‏‏ده‌که‌وێته‌ نێو چوارچێوه‌ى دیاریکراوى ئه‌م لێکۆڵینه‌وه‌ ئابوریه‌وه‌. ‏
ئه‌و گوتویه‌تى:‏

‏ مه‌سه‌له‌ى ئابورى له‌ بوارى شانۆدا ده‌کرێت له‌ یه‌ک وشه‌دا کورت بکرێته‌وه‌: دۆزینه‌وه‌ى کار. ‏سروشتى ئه‌م ‏‏کار دۆزینه‌وه‌یه‌ که‌مێک گرنگه‌. جۆرێکه‌ که‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ى جۆره‌کانى تر به‌ ‏به‌رهه‌م و به‌ پیته‌. وه‌کو خۆتان ‏‏ده‌زانن شانۆکان له‌ ڕێگه‌ى کرێ به‌خشینه‌وه‌ پشتگیرى له‌ لانى که‌م ‏هه‌شتا هه‌زار کرێکارى جۆراوجۆر ده‌که‌ن: ‏‏بۆیه‌چى، په‌یکه‌رتاش، کارمه‌ندى دیکۆر، دیزاینه‌رى ‏جل و به‌رگ و ئه‌ندازیارى بیناسازى و . . . . هتد. که‌ ژیان ‏و ‏پیشه‌سازیى زۆرێک له‌ ناوچه‌کانى ‏ئه‌م پایته‌خته‌ پێک ده‌هێنن و ده‌بێت مافى ئه‌وه‌یان هه‌بێت که‌ داواى ‏هاوسۆزى ئێوه‌ ‏بکه‌ن!‏ هاوسۆزى ئێوه‌؟ دواى وه‌رگێڕان: پشتگیرى دارایى ئێوه‌.

له‌وه‌ش زیاتر:‏
‏ چێژبه‌خشینه‌کانى پاریس ده‌بنه‌ هۆى دۆزینه‌وه‌ى کار و ده‌سته‌به‌رکردنى شمه‌کى به‌کاربه‌ران بۆ ‏ناوچه‌کانى ‏‏ده‌وروبه‌ر. ناز و نیعمه‌تى ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان ده‌بێته‌ کرێ و نانى ڕۆژانه‌ى دووسه‌د هه‌زار ‏کرێکارى جۆراوجۆر که‌ له‌ ‏‏سه‌رانسه‌رى وڵاتدا له‌سه‌ر پیشه‌سازى ئاڵۆزى شانۆکان ده‌ژین و ژیان ‏و پێداویستى خێزان و منداڵه‌کانیان له‌ ‏ڕێگه‌ى ‏ئه‌م چێژبه‌خشینه‌ باڵایه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن که‌ له‌ ‏هه‌مان کاتدا ناوبانگ بۆ فه‌ره‌نساش ده‌هێنێت. تۆ ‏ئه‌و شه‌ش هه‌زار ‏فره‌نکه‌ ده‌به‌خشیته‌ ئه‌وان.‏

‏ [زۆرباشه‌! زۆرباشه‌! چه‌پڵه‌ى زیاتر]‏ ‏

منیش له‌لایه‌ن خۆمه‌وه‌ ناچارم بڵێم: زۆر خراپه‌! زۆرخراپه‌!وقورسایى ئه‌م بڕیاردانه‌شم ‏ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌م ‏ئارگیومێنته‌ ‏ئابورى یه‌ى که‌ ئێستا له‌ نێوانماندایه‌.

‏ به‌ڵێ زۆر خراپه‌. . . . به‌لایه‌نى که‌مه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کى ڕێژه‌یى بۆ کرێکارانى نێو ئه‌و شانۆیانه‌ى ‏که‌ شه‌ست ‏هه‌زار ‏فره‌نکى ناوبراوى پێده‌درێت. له‌گه‌ڵیدا چه‌ند سه‌ره‌پارچه‌یه‌کیش لێره‌ و له‌وێ ون ‏ده‌بێت. ته‌نانه‌ت گه‌ر به‌ ‏وردى له‌ ‏مه‌سه‌له‌که‌ بڕوانیت ده‌بینیت که‌ خواردنه‌ چه‌وره‌که‌ به‌لایه‌کى ‏دیکه‌دا ده‌ڕوات. کرێکاره‌کانیش خۆشبه‌خت ‏ده‌بن ئه‌گه‌ر چه‌ند ‏پارچه‌ نانێکیان بۆ بمێنێته‌وه‌! وه‌لێ ‏له‌و باوه‌ڕه‌دام که‌ سه‌رجه‌م ئه‌و پاره‌یه‌ى له‌ژێر ناوى پشتگیرى ‏داراییدا دێت ڕوو ده‌کاته‌ ‏بۆیه‌چى و ‏دیزاینه‌رى دیکۆر و جل و به‌رگ و کوافێر. . . هتد. ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێت. ‏
‏ ‏
به‌ڵام ئه‌و پاره‌یه‌ له‌ کوێوه‌ دێت؟ ئه‌مه‌ ڕووى ئه‌ودیوى پاره‌که‌یه‌ که‌ هێنده‌ى ڕووى ئه‌مدیوى گرنگه‌ ‏ببینرێت، ‏سه‌رچاوه‌ى ‏ئه‌م 60. 000 فره‌نکه‌ چیه‌؟‏

‏ وئـه‌و پـاره‌ـیه‌ ڕووى له‌ کوێ ده‌کرد ئه‌گه‌ر پێـش وه‌خت ده‌نگى ئـه‌و یاسـادانه‌ره‌ ئـاڕاسـته‌ى (ڕوو ‏دو ڕیـڤوۆلى ‏-‏rue de Rivoli‏) نه‌کردایه‌ و له‌وێشه‌وه‌ ئاڕاسته‌ى (ڕوو دو گرێنێل-‏rue de ‎Grenelle‏) نه‌کرایه‌؟‎*8‎‏ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ ‏‏که‌ نابینرێت.‏
‏ ‏
‏ بێگومان هیچ که‌سێک ناوێرێت ئه‌وه‌ بڵێت که‌ ئه‌م ده‌نگى یاسا دانه‌ره‌ بۆته‌ هۆى هه‌ڵهێنانى ئه‌و ‏بڕه‌ پاره‌یه‌ له‌ نێو ‏‏سندوقى نهێنیه‌وه‌ و که‌ ئه‌مه‌ زیاده‌یه‌کى پوخته‌ له‌سه‌ر سامانى نه‌ته‌وه‌یى و که‌ ‏به‌بێ ئه‌و ده‌نگه‌ په‌رجو ئاسایه‌ ئه‌م ‏شه‌ست ‏هه‌وار فره‌نکه‌ به‌ نادیارى و ده‌ستلێنه‌دراوى ‏ده‌مایه‌وه‌. ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێت که‌ زۆرینه‌ ته‌نها ده‌توانێت ‏بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ‏بدات که‌ ئه‌م بڕه‌ ‏پاره‌یه‌ له‌لایه‌ک بگێڕێته‌وه‌ هه‌تا بدرێت به‌ لایه‌کى تر و ده‌بێت ئاڕاسته‌یه‌کى نوێى هه‌بێت دواى ‏ئه‌وه‌ى ‏له‌ پێکدادانێکدا یه‌که‌م ئاڕاسته‌ى ده‌گۆڕێت.

‏‏ که‌ بارو دۆخه‌که‌ ئاوابێت، ئاشکرایه‌ ئه‌و باجده‌ره‌ى که‌ باجى یه‌ک فره‌نکى لێ وه‌رده‌گیرێت، چیدى ‏تواناى ‏مامه‌ڵه‌ کردنى ‏به‌و فره‌نکه‌وه‌ نامێنێت. ئاشکرایه‌ که‌ له‌ تێرکردنێکى یه‌ک فره‌نک بایى بێبه‌ش ‏ده‌کرێت و هه‌روه‌ها ‏ئه‌و کرێکاره‌ى ‏‏(هه‌رکه‌سێک بێت) که‌ ده‌کرا ئه‌و تێرکردنه‌ى بۆ ده‌سته‌به‌ر ‏بکات، له‌ کرێى یه‌ک فره‌نک بێبه‌ش ‏ده‌کرێت.

‏ که‌واته‌ با چیدى خۆمان نه‌ده‌ینه‌ ده‌ست ئه‌و وه‌همه‌ مناڵانه‌یه‌ى که‌ گوایا ده‌نگدانى 16 ى ئایار ‏گرنگى ده‌بێت له‌ ‏‏دۆزینه‌وه‌ى کار و یارمه‌تى خۆشگوزه‌رانى نه‌ته‌وه‌یى ده‌دات. ئه‌مه‌ ته‌نها ده‌بێته‌ ‏هۆى گواستنه‌وه‌ى موڵکدارێتى له‌ ‏که‌سێکه‌وه‌ ‏بۆ که‌سێکى تر و بێجگه‌ له‌م گواستنه‌وه‌یه‌ هیچى تر ‏نیه‌.

‏‏ ئایا ده‌گوترێت که‌ ئه‌و ده‌نگه‌ قوربانى به‌ جۆرێکى تایبه‌ت له‌ تێرکردن و جۆرێکى تایبه‌ت له‌ کار ‏ده‌دات له‌ ‏پێناو ‏کۆمه‌ڵێک تێرکردن و کارى تردا که‌ گرنگتر و ئه‌خلاقى تر و ژیرانه‌ ترن؟ئه‌مه‌ ‏زه‌مینه‌یه‌که‌ ده‌کرێت له‌سه‌رى ‏بجه‌نگێم. ‏ده‌کرێت بڵێم: به‌ وه‌رگرتنى شه‌ست هه‌زار فره‌نک له‌ ‏باجده‌ران تۆ کرێى جوتیار و چاڵ هه‌ڵکه‌ن و دارتاش ‏و ئاسنگه‌ر که‌م ‏ده‌که‌یته‌وه‌ و به‌ هه‌مان ڕێژه‌ ‏کرێى گۆرانى بێژ و کوافێر و ئه‌ندازیارى دیکۆر و دیزاینه‌رى جل و ‏به‌رگ زیاد ده‌که‌یت. هیچ ‏‏شتێک نیه‌ بیسه‌لمێنێت که‌گروپى دوه‌م له‌ گروپى یه‌که‌م گرنگترن. م. دو. لامارتین ئه‌م ‏ڕایه‌ ‏ناسه‌لمێنێت.‏


ئه‌و خۆى ده‌ڵێت ‏کارى شانۆکان به‌ هه‌مان شێوه‌ى کاره‌کانى تر به‌ به‌رهه‌مه‌ و له‌ هیچ کارێکى تر ‏‏گرنگتر نیه‌. که‌ ئه‌مه‌ش هێشتا جێگاى مشت و ‏مڕه‌، چونکه‌ باشترین به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى که‌ کارى ‏شانۆیى به‌ ‏هه‌مان شێوه‌ى کاره‌کانى تر به‌ به‌رهه‌م نیه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ‏ئه‌مانه‌ى دوایى بانگهێشت ده‌کرێن ‏بۆ پشتگیریکردنى دارایى له‌ ‏کارى شانۆیى.

‏ به‌ڵام بابه‌تى ئێستام به‌راورد نیه‌ له‌ نێوان به‌هاى جه‌وهه‌ریى و گرنگیى کار و پیشه‌ جیاوازه‌کاندا. ‏لێره‌وه‌ ته‌نها ‏‏ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ نیشان بده‌م که‌ ئه‌گه‌ر م. دو. لامارتین و ئه‌وانه‌ى چه‌پڵه‌یان بۆ ‏ئارگیومێنته‌که‌ى لێده‌دا ئه‌و کرێیانه‌ ‏ده‌بینن ‏که‌ دابینکه‌رانى پێداویستى ئه‌کته‌ره‌کان به‌ ده‌ستى دێنن، ‏ئه‌وا ده‌بێت له‌ لایه‌کى تریشه‌وه‌ ئه‌و ده‌ستکه‌وته‌ ‏له‌ده‌ست چوانه‌ش ‏ببینن که‌ دابینکه‌رانى پێداویستى ‏باجده‌ران له‌ ده‌ستیان داوه‌.‏

‏ خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ نه‌بینن ئه‌وا ده‌رگاى ‏گاڵته‌ پێکردن له‌سه‌ر ‏خۆیان ده‌که‌نه‌وه‌ به‌وه‌ى که‌ ئاڵ و گۆڕى ‏خاوه‌ندارێتى له‌ که‌سێکه‌وه‌ بۆ که‌سێکى تر به‌ قازانج ‏تێده‌گه‌ن. خۆ ئه‌گه‌ر ‏بۆچونه‌که‌یان لۆژیکى ‏بوایه‌ ده‌بوو داواى پشتگیریى دارایى بێ سنور بکه‌ن چونکه‌ ئه‌وه‌ى بۆ ‏فره‌نکێک و شه‌ست هه‌زار ‏فره‌نک ‏ڕاسته‌ (له‌ بارودۆخێکى هاو شێوه‌دا) بۆیه‌ک ملیار فره‌نکیش به‌ هه‌مان شێوه‌ ‏ڕاسته‌.‏

‏ ‏ به‌ڕێزینه‌، که‌ ئێوه‌ باس له‌ (به‌سودیى) باجه‌کان ده‌که‌ن ده‌بێت له‌م بۆچونانه‌تاندا پشت به‌ چه‌ند ‏بنه‌مایه‌ک ببه‌ستن ‏‏نه‌ک به‌م جه‌خت کردنه‌وه‌یه‌ که‌ جێگه‌ى شیوه‌ن و لاواندنه‌وه‌یه‌ "خه‌رجى گشتى ‏چینى کارکه‌ر به‌ زیندویى ده‌هێڵێته‌وه‌. ‏‏"به‌مه‌ ‏ده‌که‌ونه‌ هه‌ڵه‌یه‌که‌وه‌ ڕاستیه‌ک ده‌شارێته‌وه‌ که‌ زانینى ‏گرنگه‌: ئه‌و ڕاستیه‌ى که‌: خه‌رجى گشتى هه‌میشه‌ ‏جێگرى خه‌رجى ‏تایبه‌تیه‌. له‌ ئه‌نجامدا ئه‌م ‏بۆچونه‌ ده‌شێت ببێته‌ هۆى پشتگیریکردنى کرێکارێک له‌ جیاتى یه‌کێکى ‏تر به‌ڵام هیچ سودێکى ‏‏چینى کرێکارى تێدا نیه‌ به‌ شێوه‌یه‌کى گشتى. ئارگیومێنته‌که‌ت مۆدێرنه‌ به‌ڵام ته‌واو بێهوده‌یه‌ ‏‏چونکه‌ بیرکردنه‌وه‌که‌ ‏هه‌ڵه‌یه‌.‏

‏ ‏کارى گشتى:‏ ‏

‏ هیچ شتێک له‌وه‌ سروشتیتر نیه‌ که‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ک (له‌ دواى دڵنیابون له‌وه‌ى که‌ هه‌ر پڕۆژه‌یه‌کى ‏مه‌زنى نوێ به‌ ‏قازانج ‏ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵگا) ده‌ست بکات به‌ جێبه‌جێکردنى ئه‌وها پڕۆژه‌یه‌ک و ‏له‌ ڕێگه‌ى کۆکردنه‌وه‌ى پاره‌ له‌ ‏هاوڵاتیانه‌وه‌ ‏پشتگیریى دارایى بکرێت. به‌ڵام دان به‌وه‌دا ده‌نێم که‌ ‏به‌یه‌کجارى ئارامم نامێنێت کاتێک بۆ ‏پشتگیریکردنى ئه‌وها بڕیارێک ‏بانگه‌شه‌ بۆ ئه‌م هه‌ڵه‌ ئابوریه‌ ‏ده‌کرێت "له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌مه‌ ڕێگه‌یه‌که‌ بۆ ‏دۆزینه‌وه‌ى کار بۆ کرێکاران. "

‏‏ ‏ حکومه‌ت ڕێگایه‌ک ده‌کاته‌وه‌، شه‌قامێک چاک ده‌کات، تۆکه‌ندێک هه‌ڵده‌که‌نێت و به‌م پڕۆژانه‌ کار ‏ده‌داته‌ چه‌ند ‏‏کرێکارێک، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێت. به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا چه‌ندین کرێکارى تر له‌ ‏کارکردن بێبه‌ش ده‌کات ئه‌مه‌ ‏ئه‌وه‌یه‌ ‏که‌ نابینرێت.

‏ ‏‏ وا دابنێ ڕێگایه‌ک بنیات ده‌نرێت. ڕۆژانه‌ هه‌زار کرێکار به‌یانیان دێن و ئێواران پاش ئه‌وه‌ى ‏کرێکانیان ‏وه‌رده‌گرن ‏ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ماڵه‌وه‌. ئه‌مه‌ هیچ گومانى تێدا نیه‌. ئه‌گه‌ر کردنه‌وه‌ى ئه‌م ڕێگه‌یه‌ ‏ڕێگه‌ى پێنه‌درایه‌ و ‏پڕۆژه‌که‌ بڕیارى ‏خه‌رجکردنى بۆ نه‌درایه‌، ئه‌م خه‌ڵکه‌ چاکه‌ نه‌ ئه‌م کاره‌یان ‏ده‌دۆزیه‌وه‌ و نه‌ کرىَ یان وه‌رده‌گرت، ‏ئه‌وه‌ش دیسان گومانى تێدا ‏نیه‌.‏

 ‏ به‌ڵام ئایا ئه‌مه‌ هه‌موو شتێکه‌؟ ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌کى گشتى له‌ مه‌سه‌له‌که‌ بڕوانین کرداره‌که‌ هیچى ‏تر ناگرێته‌وه‌؟ ‏ئایا ‏کاتێک به‌ڕێز دوپین‎*9‎‏ ئه‌م وشانه‌ وه‌کو خوانى خوایى له‌ زارى ده‌بارێت ‏‏"ئه‌نجومه‌ن بڕیارى دا . . . . ‏‏"په‌رجو ‏ئاسا چه‌ند ملیۆن فره‌نکێک به‌سه‌ر تریفه‌ى ‏مانگه‌وه‌ دێت و ده‌ڕژێته‌ نێو قاسه‌کانى به‌ڕێزان فاوڵد‎*10‎‏ و ‏بینۆ‎*11‎؟ ئایا بۆ ‏ئه‌وه‌ى پرۆسه‌که‌ ‏ئه‌نجام بدرێت، نابێت ده‌وڵه‌ت کۆکردنه‌وه‌ى پاره‌ و تێچونى ڕێک بخات؟ نابێت ‏باجگره‌کانى بنێرێته‌ ‏نێو ‏خه‌ڵک و باجده‌رانیش ناچار ببن هاوبه‌شى خۆیان بکه‌ن؟

‏ ‏ ئينجا له‌ دوو ڕووه‌وه‌ له‌م بابه‌ته‌ بکۆڵه‌ره‌وه‌. کاتێک تێبینى ئه‌وه‌ ده‌که‌یت که‌ ده‌وڵه‌ت چى له‌و چه‌ند ‏ملیۆن ‏فره‌نکه‌ ‏ده‌کات که‌ ده‌نگى له‌سه‌ر دراوه‌ ئه‌وه‌ش فه‌رامۆش مه‌که‌ که‌ باجده‌ران چیان له‌و چه‌ند ‏ملیۆن فره‌نکه‌ ده‌کرد ‏‏(که‌ ئێستا ناتوانن ‏بیکه‌ن). ئێستا ده‌بینیت که‌ هه‌ر پڕۆژه‌یه‌کى نوێ دراوێکه‌ و ‏دوو ڕووى هه‌یه‌. دیوێکیان وێنه‌ى ‏کرێکارێکى سه‌رقاڵى تێدایه‌ ‏له‌گه‌ڵ ئه‌م نوسراوه‌دا: ئه‌وه‌ى که‌ ‏ده‌بینرێت، دیوه‌که‌ى تر وێنه‌ى کرێکارێکى بێکار و ‏ئه‌م نوسراوه‌: ئه‌وه‌ى که‌ نابینرێت.‏

‏ ‏ ئه‌م سۆفیزمه‌ى له‌م وتاره‌دا هێرشى ده‌که‌مه‌ سه‌ر زۆر مه‌ترسیدارتره‌ کاتێک به‌سه‌ر کارى گشتیدا ‏بچه‌سپێنرێت ‏چونکه‌ ‏ئه‌وکات پاساو بۆ پڕۆژه‌گه‌لێک ده‌هێنێته‌وه‌ که‌ به‌وپه‌ڕى کاڵفامیه‌وه‌ ‏ده‌ستبڵاویى تێدا ده‌کرێت. ئه‌گه‌ر هێڵێکى ‏ئاسن یان ‏پردێک سودێکى ڕاسته‌قینه‌ى هه‌بێت ئه‌وا ئه‌م ‏ڕاستیه‌ به‌سه‌ بۆ به‌رگریکردن له‌ هه‌ریه‌کێک له‌و پڕۆژانه‌. ‏به‌ڵام کاتێک ‏که‌سێک ناتوانێت به‌م ‏شێوه‌یه‌ به‌رگرى له‌ پڕۆژه‌یه‌ک بکات، چى ده‌کات؟ ناچار ده‌بێت په‌نا به‌رێته‌ به‌ ‏ئه‌م دروشمه‌ بێمانایه‌ "ده‌بێت کار بۆ کرێکاران بدۆزینه‌وه‌."

‏ ‏ به‌م پێیه‌ ده‌کرێت بڕیار له‌سه‌ر بنیادنانى ڕیزه‌ خانوه‌کانى شامپ-دو-ماغس‎12*‎بدرێت و دواتریش ‏بڕیارى ‏ڕوخاندنیان ‏بدرێت. ده‌ڵێن ناپلیۆنى مه‌زن که‌ بڕیارى هه‌ڵکه‌ندنى چاڵ و دواتر پڕکردنه‌وه‌ى ‏ده‌دا پێى وابوو کارى ‏خێرخوازى ده‌کات. ‏ئه‌ویش ده‌یگوت "ئه‌نجامه‌که‌ هه‌ر شتێک بێت گرنگ نیه‌. ‏گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ببینن که‌ سامان له‌ نێو ‏چینى کارکه‌ردا بڵاو ‏ده‌بێته‌وه‌. "

‏ ‏ تا کورتتر و ڕونتر بابه‌ته‌که‌ هه‌ڵبسه‌نگێنین با پاره‌ وه‌لاوه‌ بنێین که‌ هه‌میشه‌ وه‌همێکمان بۆ ‏ده‌خوڵقێنێت و ‏ناهێلێت ‏ئاشکرا ڕاستیه‌کان ببینین. کاتێک داوا له‌ سه‌رجه‌م هاوڵاتیان ده‌کرێت که‌ ‏هاوکارى بکه‌ن-له‌ شێوه‌ى پاره‌دا- ‏له‌ پڕۆژه‌یه‌کى ‏ئه‌وا له‌ ڕاستیدا داوایان لێده‌کرێت که‌ به‌ هاوکارى ‏جه‌سته‌یى ڕاسته‌قینه‌ به‌شدارى بکه‌ن، چونکه‌ هه‌ر ‏یه‌کێکیان به‌و کاره‌ى ‏ده‌یکات ئه‌و بڕه‌ پاره‌یه‌ ‏به‌ده‌ست دێنێت که‌ده‌بێته‌ باج له‌سه‌رى.

ئێستا ئه‌گه‌ر بێین و هه‌موو ‏هاوڵاتیان کۆبکه‌ینه‌وه‌ و ‏‏ناچاریان بکه‌ین که‌

خزمه‌تگوزاریه‌کانیان پێشکه‌ش بکه‌ن بۆ به‌ ئه‌نجام گه‌یاندنى پڕۆژه‌یه‌ک ‏که‌ ‏سودى گشت لایه‌کى تێدا ‏بێت ئه‌وا ئه‌مه‌ به‌ کارێکى گونجاو داده‌نرێت و به‌ ئه‌نجامى کاره‌که‌ خۆى ‏پاداشتیان ‏ده‌درێته‌وه‌. به‌ڵام ئه‌گه‌ر بێت و پاش ‏کۆکردنه‌وه‌ى ئه‌م خه‌ڵکه‌ ناچار بکرێن به‌ دروست ‏کردنى چه‌ند ڕێگایه‌ک که‌ ‏که‌سیان به‌سه‌ردا تێنه‌په‌ڕێت یان دروستکردنى ‏چه‌ند کۆشکێک که‌ ‏که‌سى تێدا نه‌ژێت و هه‌مووى به‌ بیانوى ‏دۆزینه‌وه‌ى کار بۆیان، ئه‌مه‌یان زۆر بێهوده‌ ده‌رده‌که‌وێت ‏و هه‌قى ‏خۆیانه‌ بڵێن: ئێمه‌ کارى له‌م جۆره‌ ناکه‌ین و پێمان ‏باشتره‌ کار بۆ خۆمان بکه‌ین.

 کاتێک هاوڵاتیان به‌ پاره‌ هاوبه‌شى ده‌که‌ن (نه‌ک به‌ کار) هیچ له‌ ئه‌نجامه‌ گشتیه‌کان ناگۆڕێت. ‏به‌ڵام ‏جیاوازییه‌که‌ ‏لێره‌دایه‌: ئه‌گه‌ر به‌ کار هاوبه‌شى بکرێت ئه‌وا زیانه‌که‌ هه‌موو لایه‌ک ده‌گرێته‌وه‌ ‏به‌ڵام گه‌ر به‌ پاره‌ ‏هاوبه‌شى بکرێت له‌م ‏باره‌دا ئه‌وانه‌ى که‌ ده‌وڵه‌ت سه‌رقاڵى کردون له‌ به‌شه‌ ‏زیانه‌که‌ى خۆیان هه‌ڵدێن و ده‌بنه‌ هۆى ‏زیاد بوونى به‌شه‌ زیانى ‏هاوڵاتیه‌کانى خۆیان.

‏ ‏ ‏ بڕگه‌یه‌ک له‌ ده‌ستوردا هه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت:‏
‏ "کۆمه‌ڵگا یاریده‌ده‌رى گه‌شه‌سه‌ندنى کاره‌ و هانى ده‌دات، به‌ دامه‌زراندنى کارى گشتیى گونجاو بۆ ‏خستنه‌ کارى ‏ده‌ستى ‏کار ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ى دامه‌زراو و به‌ش و ئه‌نجومه‌نى شاره‌وانیه‌کانه‌وه‌."

‏ ‏ وه‌کو گرتنه‌به‌رى ڕێوشوێنێکى کاتى و له‌ کاتى قه‌یراندا یان له‌ زستانێکى توند و تیژدا ئه‌م ‏به‌شدارى ‏کردنه‌ى ‏باجده‌ران ده‌شێت کاریگه‌رى باشى هه‌بێت و هه‌مان ڕۆڵى بیمه‌ ده‌بینێت. ئه‌مه‌ش ‏نه‌ ژماره‌ى کار زیاد ‏ده‌کات و نه‌ تێکڕایى کرێ ‏به‌رز ده‌کاته‌وه‌ وه‌لێ ته‌نها کار و کرێ له‌ کاتى ‏ئاسایى ده‌گرێته‌وه‌ و له‌ کاتى ته‌نگانه‌دا به‌ ‏زیانه‌وه‌ دابه‌شیان ده‌کات.‏

‏ ‏ به‌ڵام وه‌کو ڕێ و شوێنێکى هه‌میشه‌یى گشتى نه‌خشه‌ بۆ کێشراو، بێجگه‌ له‌ فێڵێکى وێرانکه‌ر و ‏دژوارى و دژ ‏یه‌کێک هیچى ‏تر نیه‌ و دواجار بریتى یه‌ له‌ نمایشێکى مه‌زن بۆ کارێکى بچوک و ‏ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێتوئه‌و ‏بڕه‌ کاره‌ زۆره‌ش ‏ده‌شارێته‌وه‌ که‌ خۆى بۆته‌ ڕێگر له‌به‌رده‌م ‏ئه‌نجامدانیدا و ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ نابینرێت.

‏ ‏ (6) ده‌ڵاڵ

‏ کۆمه‌ڵگا بریتى یه‌ له‌ تێکڕایى ئه‌و خزمه‌تگوزاریانه‌ى که‌ مرۆڤـ یه‌ک بۆ ئه‌وى دیکه‌ى ئه‌نجام ‏ده‌دات جا چ به‌ ‏ناچار ‏کردن یان خۆبه‌خشانه‌ بێت. واته‌ خزمه‌تگوزارى گشتى و خزمه‌تگوزارى ‏تایبه‌تى یه‌که‌میان (که‌ به‌ یاسا ڕێک ‏ده‌خرێت و ‏ده‌چه‌سپێنرێت و هه‌میشه‌ به‌ ئاسانى گۆڕانکاریى ‏تێدا ناکرێت ئه‌گه‌ر پێویست بکات) ده‌شێت (به‌ سود ‏بونى) بۆ ماوه‌یه‌کى ‏زیاتر درێژ بکاته‌وه‌ هه‌ر ‏له‌ژێر ناوى خزمه‌تگوزارى گشتى ته‌نانه‌ت کاتێک که‌ واى لێ دێت ‏بێجگه‌ له‌ جاڕسکه‌رى گشتى ‏‏هیچى تر نابێت.

دوه‌میان ده‌که‌وێته‌ مه‌یدانى خۆبه‌خشیه‌وه‌ واته‌ به‌رپرسیارێتیه‌کى تاکه‌ ‏که‌سیانه‌ى هه‌یه‌. لێره‌دا ‏‏هه‌رکه‌سێک ئه‌وه‌ ده‌به‌خشێت و وه‌رى ده‌گرێت که‌ ده‌یخوازێت یان که‌ له‌ توانایدایه‌ و ئه‌مه‌ش ‏پاش ‏ڕێککه‌وتن. پێشبینى ‏ده‌کرێت ئه‌م جۆره‌ له‌ خزمه‌تگوزارى هه‌میشه‌ خاوه‌ن سودێکى راسته‌قینه‌ بێت ‏و ئه‌م ‏به‌هایه‌ش کاتێک وه‌رده‌گرێت که‌ له‌گه‌ڵ ‏جۆرى یه‌که‌مدا به‌راورد ده‌کرێت.‏
‏ هه‌ر بۆیه‌ جۆرى یه‌که‌م هێنده‌ بێجوڵه‌یه‌ له‌ کاتێدا جۆرى دووه‌م پابه‌ندى یاساى گه‌شه‌سه‌ندن ‏ده‌بێت. ‏ له‌ کاتێکدا ئه‌و گه‌شه‌ سه‌ندنه‌ى به‌ زێده‌ ڕۆییه‌وه‌ ده‌خرێته‌ پاڵ خزمه‌تگوزاریى گشتى ‏‏(له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ‏وزه‌یه‌ى له‌ ‏ئه‌نجامیدا له‌ ده‌ست ده‌درێن و به‌ ئاڕاسته‌ى خوڵقاندنى ‏مشه‌خۆریه‌کى کاره‌ساتئامێز له‌ نێو کۆمه‌ڵگادا ‏ده‌ڕوات، جێگه‌ى سه‌ر ‏سوڕمانه‌ که‌ زۆرێک له‌ ‏قوتابخانه‌ مۆدێرنه‌کانى بیرى ئابورى ئه‌م تایبه‌تمه‌ندێتیه‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ ‏خزمه‌تگوزاریى ‏خۆبه‌خشانه‌ى ‏تایبه‌ت و ده‌یانه‌وێت ئه‌و کاره‌ گرنگانه‌ى له‌ ڕێگه‌ى پیشه‌ جۆر به‌ جۆره‌کانه‌وه‌ ئه‌نجام ‏دراون ‏بگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ ‏خزمه‌تگوزاریى گشتى.‏

‏ ئه‌م قوتابخانانه‌ هێرشێکى توند و تیژ ده‌که‌نه‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ى پێیان ده‌ڵێن ده‌ڵاڵ و خوازیارى ‏نه‌هێشتنى یه‌کجارى ‏‏سه‌رمایه‌داران و به‌رپرسانى بانک و مامه‌ڵه‌که‌رانى بازاڕى بازرگانى و ‏بازرگانانن و به‌وه‌ تاوانباریان ده‌که‌ن که‌ ‏خۆیان ‏ده‌خزێننه‌ نێوان به‌رهه‌م هێن و به‌کاربه‌ر و ‏هه‌ردوولایان ده‌ڕوتێننه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ هیچ شتێکى به‌ به‌هایان پىَ ‏ببه‌خشن. یان ‏زیاتر ‏چاکسازیکه‌ران ده‌یانه‌وێت کارى ده‌ڵاڵ بده‌نه‌ ده‌وڵه‌ت چونکه‌ ده‌ستبه‌ردار بوونى ئه‌م کاره‌ ‏مه‌حاڵه‌.‏

‏ لێره‌شدا سۆفینزمى سۆسیالیسته‌کان له‌و خاڵه‌دا ده‌رده‌که‌وێت که‌ به‌ ئاشکرا ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو که‌ ‏به‌ ده‌ڵاڵ ‏ده‌درێت ‏به‌رامبه‌ر به‌و خزمه‌تگوزاریه‌ى پێشکه‌شى ده‌که‌ن به‌ڵام به‌وه‌ په‌رده‌پۆشى ده‌که‌ن ‏که‌ ده‌کرێت به‌ حکومه‌ت ‏بدرێت. جارێکى تر ‏ده‌که‌وینه‌وه‌ ململانێى نێوان ئه‌وه‌ى سه‌رنجى چاو ‏ڕاده‌کێشرێت و ئه‌وه‌ى ته‌نها عه‌قڵ درکى ‏پێده‌کات، ململانێى نێوان ئه‌وه‌ى ‏ده‌بینرێت و ئه‌وه‌ى ‏نابینرێت. ‏

‏ به‌ تایبه‌ت له‌ ساڵى 1847 دا بوو، له‌ کاتى برسێتیه‌که‌دا‎13*‎‏ که‌ قوتابخانه‌ سۆسیالیسته‌کان له‌ ‏‏به‌جه‌ماوه‌ریکردنى ‏تیۆره‌ کاره‌ساتئامێزه‌که‌یاندا سه‌رکه‌وتن. ئه‌وان باش ده‌یانزانى که‌ ته‌نانه‌ت بىَ ‏ماناترین ‏پڕوپاگه‌نده‌ش هه‌میشه‌ چانسى ‏سه‌رکه‌وتنى هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤگه‌لێکدا که‌ به‌ ده‌ست ‏برسێتیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن. ‏

‏ دواتریش به‌ یارمه‌تى وشه‌گه‌لێکى سه‌دا ئامێز: چه‌وساندنه‌وه‌ى مرۆڤـ له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌، مامه‌ڵه‌ى ‏بازرگانى له‌ ‏نێو ‏برسێتیدا قۆرخ کردن، خۆیان ئاماده‌ ده‌که‌ن بۆ ڕه‌شکردنه‌وه‌ى ناوى بازرگانى و ‏هه‌موو قازانجێکى ئه‌م کاره‌ ‏په‌رده‌پۆش ‏ده‌که‌ن.‏

‏ ‏ ئه‌وان ده‌یان گوت "بۆچى کارى هێنانى خوارده‌مه‌نى له‌ وڵاته‌ یه‌کگرتوه‌کان و کریمه‌وه‌ بدرێته‌ ‏ده‌ست ‏بازرگانه‌کان؟ ‏بۆچى ده‌وڵه‌ت، به‌شه‌کان و شاره‌وانیه‌کان خزمه‌تێکى ده‌سته‌به‌رکردن ڕێک ‏ناخه‌ن و کۆگاى گه‌وره‌ ‏دانامه‌زرێنن بۆ پاراستنى ‏شمه‌ک؟ ئه‌وکات ده‌توانن به‌ نرخى پوخته‌ هه‌موو ‏شتێک بفرۆشن و خه‌ڵکى هه‌ژاریش له‌ ‏دانى ئه‌و به‌خششه‌ ده‌حه‌وێنه‌وه‌ که‌ ‏ناچارن بیده‌نه‌ بازرگانى ‏سه‌ربه‌ست، واته‌ بازرگانیى خۆپه‌رست و تاکگه‌را وپڕ له‌ ‏پاشاگه‌ردانى."‏

‏ ‏ ئه‌و به‌خششه‌ى خه‌ڵکى ده‌یده‌نه‌ بازرگانى، ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بینرێت. ئه‌و به‌خششه‌ى ده‌بێت خه‌ڵکى ‏بیده‌نه‌ ده‌وڵه‌ت و ‏‏بریکاره‌کانى له‌ سایه‌ى سیسته‌مى سۆسیالیستدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ نابینرێت.‏
‏ ‏ ئه‌وه‌ى پێى ده‌وترێت به‌خشش و خه‌ڵکى ده‌بێت بیده‌نه‌ بازرگانى چیه‌؟ ئه‌مه‌یه‌: دوو مرۆڤـ ‏هه‌ریه‌ک ‏خزمه‌تگوزاریه‌کى ‏تایبه‌ت بۆ ئه‌وى دیکه‌ ئه‌نجام ده‌دات به‌و په‌ڕى سه‌ربه‌ستى و له‌ژێر ‏فشارى پێشبڕکێدا و به‌و ‏نرخه‌ى له‌ دواى سه‌ودا و ‏مامه‌ڵه‌ له‌سه‌رى ڕێککه‌وتون.

‏ کاتێک گه‌ده‌یه‌ک له‌ پاریس برسى بێت و ئه‌و گه‌نمه‌ى که‌ تێرى ده‌کات له‌ ئۆدیسه‌ بێت، برسێتى ‏یه‌که‌ کۆتایى ‏نایه‌ت ‏هه‌تاوه‌کو گه‌نمه‌که‌ نه‌گاته‌ گه‌ده‌ برسیه‌که‌. بۆ به‌ ئه‌نجام گه‌یاندنى ئه‌م کاره‌ سێ ‏ڕێگه‌ هه‌یه‌: برسیه‌کان خۆیان ‏بڕۆن و ‏گه‌نمه‌که‌ بدۆزنه‌وه‌ یان متمانه‌ بده‌نه‌ ده‌ست ئه‌وانه‌ى له‌م ‏جۆره‌ بازرگانیه‌دا قاڵن یان خۆیان دووچارى ‏باجدانێکى تایبه‌ت ‏بکه‌نه‌وه‌ و کاره‌که‌ بۆ کارمه‌نده‌ ‏حکومیه‌کان به‌جێبهێڵن.

‏1-‏ له‌م سى میتۆده‌دا کامیان قازانج به‌خشترینیانه‌؟‏
‏ له‌ هه‌ر ئان و زه‌مانێکدا، له‌هه‌ر وڵاتێکدا، چه‌نده‌ خه‌ڵکه‌که‌ى سه‌ربه‌ست و چاوکراوه‌ و خاوه‌ن ‏ئه‌زمون بوبن، ‏هێنده‌ ‏زیاتر خۆبه‌خشانه‌ میتۆدى دووه‌میان هه‌ڵبژاردوه‌. ‏
‏ منیش دان به‌وه‌ادا ده‌نێم که‌ ته‌نها ئه‌مه‌ به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌و میتۆده‌ په‌سه‌ند بکه‌ن. عه‌قڵم ناتوانێت ‏بڕوا به‌وه‌ بهێنێت ‏که‌ ‏زۆرینه‌ى خه‌ڵک خۆیان فریوده‌دن له‌ خاڵێکدا که‌ هێنده‌ له‌ نزیکه‌وه‌ ‏په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ ژیانیانه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا با له‌ مه‌سه‌له‌که‌ بکۆڵینه‌وه‌. ‏

‏ ‏ ئاشکرایه‌ که‌ شتێکى نه‌شیاوه‌ سى و شه‌ش ملیۆن هاوڵاتى ڕوو بکه‌نه‌ ئۆدیسه‌ بۆ به‌ده‌ست ‏هێنانى ئه‌و گه‌نمه‌ى ‏‏پێویستیان پێیه‌تى. که‌واته‌ یه‌که‌میان بێهوده‌یه‌. به‌کاربه‌ران ناتواننن خۆیان به‌و ‏ئه‌رکه‌ هه‌ستن، ناچار ده‌بن ڕوو له‌ ‏ده‌ڵاڵ ‏بکه‌ن، جا چ کارمه‌ندى حکومى بێت یان بازرگان.‏

‏ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌بێت تێبینى ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ ڕێگه‌ى یه‌که‌م سروشتى ترینیان ده‌بێت چونکه‌ به‌ ‏شێوه‌یه‌کى ‏بنه‌ڕه‌تى ‏به‌ده‌ست هێنانى گه‌نم به‌رپرسیارێتى که‌سى برسى خۆیه‌تى. ئه‌مه‌ ئه‌رکێکه‌ که‌ ‏په‌یوه‌ندى به‌ خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌م ‏خزمه‌ت ‏گوزاریه‌ قه‌رزدارى خۆیه‌تى. ئه‌گه‌ر که‌سێکى دیکه‌ ‏‏(هه‌رکه‌سێک بێت) ئه‌م ئه‌رکه‌ بخاته‌ سه‌ر شانى خۆى و ‏ئه‌م ‏خزمه‌تگوزاریه‌ى بۆ جێ